ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ. Μάθημα 9/12. Η ΑΠΟΡΡΙΨΙΣ ΤΗΣ ΕΝΣΤΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΙΜΜΙΟΥ (91c-95a).Δρ Κωνσταντίνος Σταυρόπουλος.
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ σε συνεργασία με το πολιτιστικό τμήμα του
ΕΛΛΗΝΑΪΣ σας παρουσιάζουν την ΝΕΑ σειρά μαθημάτων: ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ
Μάθημα 9/12. Η ΑΠΟΡΡΙΨΙΣ ΤΗΣ ΕΝΣΤΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΙΜΜΙΟΥ (91c-95a)
Με τον Δρ Κωνσταντίνο Σταυρόπουλο
Διπλ. Μηχανολόγο Μηχανικό
Διοργάνωση: Πολιτιστικό Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΛΛΗΝΑΪΣ
--------------------------------------------------------------------
Σύνοψη μαθήματος:
Στὴν διατύπωσι τῶν ἐνστάσεων τῶν Θηβαίων Πυθαγορείων, συμφώνως πρὸς τὶς ὁποῖες ἡ ψυχή:
α) κατὰ Σιμμίαν τυγχάνει ἁρμονία τις ἢ κρᾶσιν εἶναι καὶ
ἁρμονίαν αὐτῶν τούτων (86c), ἐνῷ β) κατὰ Κέβητα κάτι σὰν τὸν ἀποθανόντα ὑφάντη
πρεσβύτη (87b), ἡ ὁποία πολλὰ σώματα καὶ πολλάκις κατατρίψασα τὸ τελευταῖον
σῶμα καταλιποῦσα νῦν αὐτὴ ἀπολλύηται (91d), θ᾽ ἀκολουθήσουν, ἀμέσως μετὰ τὴν
αὐστηρή καταδίκη τῆς μισολογίας, οἱ ἐμπεριστατωμένες ἀπαντήσεις τοῦ Σωκράτους.
Ἀπαντῶντας στὸν Σιμμία, ἐμμέσως δὲ καὶ στὸν Φιλόλαον, καθὼς τόσῳ ὁ Κέβης ὅσῳ
καὶ ὁ Σιμμίας Φιλολάῳ συγγεγονότες (61d), ἐπιθυμεῖ νὰ καταστήσῃ σαφὲς ὅτι, στὰ
ζητήματα τὰ ἀφορῶντα στὴν ἀθανασία τῆς ψυχῆς δὲν ἐπιτρέπονται παρεκκλίσεις ἀπὸ τὴν
διδασκαλία τῶν παλαιῶν, ὑπονοῶντας κατὰ κύριον λόγον τὴν Ὀρφικοπυθαγορικὴ
παράδοσι: μαρτυρέονται δὲ καὶ οἱ παλαιοὶ θεολόγοι τε καὶ μάντεις,
ὡς διά τινας τιμωρίας ἁ ψυχὰ τῷ σώματι συνέζευκται καὶ καθάπερ ἐν σάματι τούτῳ
τέθαπται (D-K, Φιλόλαος, 14b).
Κατὰ τὸν Διογένην Λαέρτιον στοὺς Βίους Φιλοσόφων, ὁ Φιλόλαος ἐπρέσβευε ὅτι:
πάντα ἀνάγκῃ καὶ ἁρμονίᾳ γίνεσθαι (Βιβλίον Η´, 7, 84), ἐκ τοῦ ὁποίου ὅμως δὲν
τεκμαίρεται ὅτι ἡ ψυχὴ σχετίζεται πρὸς τὴν ἁρμονίαν ἤ, ἐφ᾽ ὅσον ἔχει ἁρμονικὴ
σύστασι, δὲν εἶναι ἀθάνατος.
Ἡ ἀποδοχὴ τῆς θεωρίας τῆς ἀναμνήσεως -ὡς Πυθαγόρειοι δὲν διανοοῦνται νὰ τὴν
ὑπονομεύσουν, ἐξ οὗ καὶ ἡ υἱοθέτησις ἀκόμη καὶ τῆς τεχνικῆς φρασεολογίας: ἄλλοθι
πρότερον ἡμῶν εἶναι τὴν ψυχήν, πρὶν ἐν τῷ σώματι ἐνδεθῆναι
(92a)- καθὼς καὶ ἡ ἀπόρριψις τῆς μισολογίας (τῆς ἐπιχειρηματολογίας διὰ τοῦ
διαλεκτικοῦ ἀγῶνος, τοὺς κανόνες τοῦ ὁποίου καθώρισε ὁ Ἀριστοτέλης στὰ Τοπικά),
θὰ διευκολύνουν τὸν Σωκράτη, διότι τώρα ἀπαιτοῦνται οἱ ἀπαντήσεις ἐκεῖνες (μὲ
ἰσχυρὴ πυθαγορικὴ χροιά), διὰ τῶν ὁποίων θ᾽ ἀρθῇ τὸ ἀδιέξοδο ποὺ προέκυψε: οὐ
γὰρ δὴ ἁρμονία γέ σοι τοιοῦτόν ἐστιν ᾧ ἀπεικάζεις, ἀλλὰ πρότερον καὶ ἡ λύρα καὶ
αἱ χορδαὶ καὶ οἱ φθόγγοι ἔτι ἀνάρμοστοι ὄντες γίγνονται, τελευταῖον δὲ πάντων συνίστανται
ἡ ἁρμονία καὶ πρῶτον ἀπόλλυται (92b).
Ἡ ἀντίφασις εἶναι προφανής: «ἡ ὁμολογία του αὐτὴ (σ.σ. τοῦ Σιμμία) δὲν ἐναρμονίζεται
πρὸς τὴν θεωρίαν του ὅτι ἡ ψυχὴ εἶναι ἁρμονία συγκειμένη ἐκ τῆς ἐντάσεως τῶν
συνθετικῶν στοιχείων τοῦ σώματος, διότι ἡ
ψυχὴ ὡς ἁρμονία δὲν προϋπάρχει τῶν στοιχείων τοῦ σώματος, ἐνῷ κατὰ τὴν θεωρίαν τῆς ἀναμνήσεως αὕτη προϋπάρχει τῆς γεννήσεως ἡμῶν» (Βασιλόπουλος, σ. 118).
Ὁ Σωκράτης δὲν θ᾽ ἀρκεσθῇ στὴν εὔκολη ἀπόδειξι, ἀλλὰ θὰ ἐπιχειρηματολογήσῃ
περαιτέρω βασιζόμενος στὴν ὑποθετικὴ μέθοδο, τὴν ὁποίαν ἔχει
εἰσαγάγει -καὶ αὐτήν- στὸν Μένωνα: ὁ δὲ περὶ τῆς ἀναμνήσεως καὶ μαθήσεως λόγος δι᾽
ὑποθέσεως ἀξίας ἀποδέξασθαι εἴρηται (92d)· ἡ ταὐτότης μαθήσεως-ἀναμνήσεως
συνάπτεται ἀπολύτως πρὸς τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς: τὴν τοῦ ὃ ἔστιν (92e), περὶ τῆς
ὁποίας ἔχει ὁμιλήσει κατὰ τὴν ἀνάπτυξι τοῦ τρίτου ἐπιχειρήματος: μονοειδὲς ὂν
αὐτὸ καθ᾽ αὑτό, ὡσαύτως κατὰ ταὐτὰ ἔχει καὶ οὐδέποτε οὐδαμῇ οὐδαμῶς ἀλλοίωσιν
οὐδεμίαν ἐνδέχεται (78d).
Κατὰ τὸν D. Gallop, τὰ δύο ἐπιχειρήματα τοῦ Σωκράτους ἀκολουθοῦν στὴν ἑξῆς
χιαστὶ σειρά (Πετράκης, σσ. 272-274)· τὸ μὲν πρῶτον
ἑδράζεται στὴν ἁπλῆ παρατήρησι, ὅτι ἡ ἁρμονία ἀποτελεῖ σύνθεσι στοιχείων, ἐκ τῶν ὁποίων προσδιορίζεται: «ποιοῦσα καὶ πάσχουσα καὶ γενικῶς ὄχι ἡγεμονεύουσα, ἀλλ᾽ ἀκολουθοῦσα αὐτὰ καὶ μὴ ἐναντιουμένη κατὰ τούτων» (Βασιλόπουλος, σ. 118): ἁρμονίᾳ ἢ ἄλλῃ τινὶ συνθέσει προσήκειν ἄλλως πως ἔχειν ἢ ὡς ἂν ἐκεῖνα ἔχῃ ἐξ ὧν ἂν συγκέηται, τὸ δὲ δεύτερον, στὸ ὅτι: ἁρμονία πέφυκεν εἶναι ἑκάστη ἁρμονία ὡς ἂν ἁρμοσθῇ (93a), ἐκ τοῦ ὁποίου συνάγεται, ὅτι: «ἡ φύσις τῆς ἁρμονίας ἔγκειται εἰς τὸν τρόπον τοῦ ἐναρμονισμοῦ καὶ τῆς συνθέσεως τῶν συνθετικῶν αὐτῆς στοιχείων, δηλαδὴ εἰς τὸν βαθμὸν ἐντάσεως τοῦ μουσικοῦ τόνου καὶ εἰς τὸ ποσὸν καὶ τὴν ἔκτασιν τῶν μουσικῶν φθόγγων, ὥστε ἡ ἁρμονία νὰ γίνεται ἐντονωτέρα ἢ χαλαρωτέρα εἰς μουσικὸν τόνον καὶ περισσοτέρα ἢ ὀλιγωτέρα εἰς μουσικοὺς
φθόγγους» (Βασιλόπουλος, σ. 118).
Ἀνατέμνοντας τὴν φύσι τῆς ἁρμονίας (καὶ τῆς ψυχῆς), ὁ Σωκράτης ἐπισημαίνει στὸν
Σιμμίαν ὅτι, ἐφ᾽ ὅσον γιὰ τὴν ψυχὴ λέγεται ὅτι ἡ μὲν νοῦν τε ἔχειν καὶ ἀρετὴν
καὶ εἶναι ἀγαθή, ἡ δὲ ἄνοιάν τε καὶ μοχθηρίαν καὶ εἶναι κακή (93b), τότε πῶς θὰ
ἰσχύῃ τὸ πανθομολογούμενον στὸν ἀρχαῖο ἑλληνικὸ κόσμο, πλὴν ὅμως ἐδῶ
ἀντιφατικὸν πρὸς τὴν ἀρχικὴ ὑπόθεσι, ὅτι ἐκ φύσεως (πεφύκασιν) πᾶσαι ψυχαὶ
πάντων ζῴων ὁμοίως ἀγαθαὶ ἔσονται; (94a)
Τὸ οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν (κατὰ κανέναν τρόπον) τοῦ Σιμμία (94b), δίδει τὸ ἔναυσμα στὸν
Σωκράτη νὰ ἐπιστρέψῃ στὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς, ἐπακριβῶς στὴν ψυχὴν καθ᾽αὑτὴν καὶ
στὰ στοιχεῖα ποὺ τὴν συνθέτουν.
Ὡς ἀρχὴ τῆς ὑποθέσεως τώρα θὰ θέσῃ τὴν συμφωνία (ὡμολογήσαμεν ἐν τοῖς πρόσθεν)
ὅτι, ἡ ψυχὴ ἡγεμονεύει ἐπὶ τῶν στοιχείων της: ἡμῖν φαίνεται ἐργαζομένη, ἡγεμονεύουσά
τε ἐκείνων πάντων ἐξ ὧν φησί τις αὐτὴν εἶναι (94c).
Ἐπίσης, ἐκ τοῦ ὅτι στρέφεται ὅπως ἡ Ὀδυσσέως κραδίη (υ, 17), νουθετοῦσα, ταῖς
ἐπιθυμίαις καὶ ὀργαῖς καὶ φόβοις … διαλεγομένη (94d), τὴν ὁποίαν ὁ βασιλεὺς τῆς
Ἰθάκης ἠνίπαπε μύθῳ (Ἀόριστος β´ τοῦ ἐνίπτω: ἐπέπληξεν τὴν καρδίαν του διὰ λόγου)
ἀντικρύζοντας τὶς δοῦλες, οἱ ὁποῖες «ἐπορεύοντο ὅπως μιχθῶσι μετὰ τῶν μνηστήρων
καὶ ἡ καρδία αὐτοῦ ὑλάκτει ὡς κύων ὁρμῶσα, ὅπως τιμωρήσῃ τοὺς ἀσελγεῖς»
(Μιστριώτης, σ. 259), πάντοτε ὅμως δεσπόζουσα ἐπὶ τῶν τοῦ σώματος παθημάτων
(94e)· ὡς ἐκ τούτων, ἡ ψυχὴ ἀποτελεῖ θειότερον τι ἢ καθ᾽ ἁρμονίαν (94e).
Ἡ ταύτισις ψυχῆς καὶ ἁρμονίας ἀπορρίπτεται ἐν τέλει, ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὸν εἰσηγητή
της: ἔχει οὕτως (95a) θὰ ὁμολογήσῃ, ὄχι μόνον λόγῳ τῆς ἐξαντλητικῆς ἀποδεικτικῆς
διαδικασίας (ἐξ οὗ καὶ ἡ προηγηθεῖσα καταδίκη τῆς μισολογίας), ἀλλὰ καὶ λόγῳ
τοῦ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ν᾽ ἀγνοηθῇ ἡ παράδοσις: «διττῶς ἀποδεικνύει ὁ Πλάτων,
διαλεκτικῶς καὶ μυθικῶς, ἤτοι διὰ τῆς παραδόσεως» (Μιστριώτης, σ. 260),
ἐπακριβῶς διὰ στόματος Ὁμήρου: οὔτε γὰρ ἄν, ὡς ἔοικεν, Ὁμήρῳ θείῳ ποιητῇ ὁμολογοῖμεν οὔτε αὐτοὶ ἡμῖν αὐτοῖς (95a).
Ἡ ἄριστη γνῶσις τῆς μεθόδου τῆς ἐμμέσου Ἀποδείξεως ἢ τῆς Ἀπαγωγῆς εἰς ἄτοπον
(ὑποθέτει καὶ δέχεται ὁ ἐρωτώμενος ὅτι, ἰσχύει ἡ πρότασις τοῦ ἐρωτῶντος, διὰ
τῆς διαλεκτικῆς διαδικασίας καταλήγουν ἀπὸ κοινοῦ σὲ ἀντιφατικὸ συμπέρασμα), τὴν
ὁποίαν γνωρίζει ἀπταίστως καὶ ἐφαρμόζει ὁ Σωκράτης θὰ παγιδεύσῃ τοὺς νεαροὺς
Πυθαγορείους, θὰ τοὺς θέσῃ δὲ πρὸ τῶν εὐθυνῶν των: «ἀφοῦ ὁ συνομιλητής του
Σιμμίας, ὁ ὁποῖος πρόβαλε τὴν ἀντίρρηση ὅτι ἡ ψυχὴ εἶναι ἁρμονία, προέρχεται
ἀπὸ πυθαγορικοὺς κύκλους, δὲν θὰ εἶναι λάθος νὰ ὑποτεθῇ ὅτι ὁ Πλάτων δίνει ἐδῶ
ἕνα μάθημα φιλοσοφίας στοὺς συγχρόνους του Πυθαγορείους» (Bormann, σ. 157), οἱ
ὁποῖοι ἀδυνατοῦν νὰ κατανοήσουν ὅτι ἡ ἁρμονικὴ σύστασις τῆς ψυχῆς στὸν Τίμαιον
ἀποτελεῖ ἕτερόν τι ἀπὸ τὴν ταὐτότητα ψυχῆς καὶ ἁρμονίας
.……………………………………………………..
Σύντομο βιογραφικό του εισηγητή:
Ὁ Κωνσταντῖνος Σταυρόπουλος Τῷ 1983 εἰσήχθη στὸ Τμῆμα τῶν Μηχανολόγων Μηχανικῶν τῆς Πολυτεχνικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Πατρῶν, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀπεφοίτησε τῷ 1989. Ἐξεπλήρωσε τὶς στρατιωτικὲς ὑποχρεώσεις του τὸν Νοέμβριο τοῦ 1991 καὶ ἀπὸ τὸν Μάρτιο τοῦ 1992 ἐργάζεται ὡς Διπλ. Μηχανικὸς στὸν ἰδιωτικὸ τομέα. Τῷ 2002 εἰσήχθη, κατόπιν ἐξετάσεων, στὸ Μεταπτυχιακὸ Τμῆμα Ἱστορίας τῆς Φιλοσοφίας τοῦ Ἀθήνῃσι Πανεπιστημίου (ΕΚΠΑ), ἐκπονῶντας τὴν Μεταπτυχιακὴ Ἐργασία: Ἡ πολεμικὴ τοῦ Πλωτίνου ἐναντίον τῶν Γνωστικῶν, ἐνῷ τῷ 2018 κατέθεσε καὶ ὑπεστήριξε τὴν διδακτορικὴ διατριβή του: Ἡ Μαθηματικὴ δομὴ τοῦ Πλατωνικοῦ ἐπιχειρήματος, γιὰ τὴν ὁποίαν ἔλαβε τὸν βαθμὸν ἄριστα, μὲ Ἐπόπτη Καθηγητὴ τὸν Κ.Γ. Νιάρχο.
Συμμετέχει ἀνελλιπῶς στὰ Συνέδρια τοῦ Ὀλυμπιακοῦ Κέντρου Φιλοσοφίας καὶ Παιδείας ἀπὸ τοῦ 2004 καὶ ἔνθεν καὶ τῆς Διεθνοῦς Ἐπιστημονικῆς Ἑταιρείας Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Φιλοσοφίας, ἐνῷ ἔχει συγγράψει ἄρθρα καὶ μελέτες γιὰ τὴν φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνος, τοὺς Προσωκρατικούς, τὴν Νεοπλατωνικὴ φιλοσοφίακαὶ τὸν Μαθηματικὸ πλατωνισμό, τὰ ὁποῖα ἔχουν δημοσιευθῆ στὰ περιοδικὰ Σωκράτης, Celestiaκαὶ Skepsis. Συμμετέχει ἐνεργῶς στὴν Ὁμάδα Ἀναγνώσεως Μαθηματικῆς Λογοτεχνίας Θαλῆς+Φίλοι καὶ στὸ Μεταπτυχιακὸ Σεμινάριο Φιλοσοφίας τοῦ ΕΜΠ. Εἶναι ἱδρυτὴς τοῦ συλλόγου φίλων τῆς Πλατωνικῆς Φιλοσοφίας «Νέα Ἀκαδήμεια», στὴν ὁποίαν ἔχει θέσει ὡς στόχον ζωῆς τὴν μελέτην τῶν πλατωνικῶν διαλόγων διὰ τῶν λογικῶν πραγματειῶν τοῦ Ἀριστοτέλους.
--------------------------------------------------------------------------
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ ευχαριστούν θερμά τον Δρ. Σταυρόπουλο Κωνσταντίνο για την άδεια καταγραφής και ανάρτησής στο διαδίκτυο, και το Σωματείο ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ για την αγαστή συνεργασία και την τεχνική εξυπηρέτηση.------------------------------------------------------------
Για οποιαδήποτε πληροφορία ή καταγγελία, παρακαλούμε, ενημερώστε μας στην κεντρική ιστοσελίδα: https://www.fryktories.net