ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ. Μάθημα 12a/12. Η ΕΙΣ ᾼΔΟΥ ΠΟΡΕΙΑ (107c-115a). Δρ Κωνσταντίνος Σταυρόπουλος.
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ σε συνεργασία με το πολιτιστικό τμήμα του ΕΛΛΗΝΑΪΣ σας παρουσιάζουν την ΝΕΑ σειρά μαθημάτων: ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ
Μάθημα 12a/12. Η ΕΙΣ ᾼΔΟΥ ΠΟΡΕΙΑ (107c-115a).
Με τον Δρ Κωνσταντίνο Σταυρόπουλο
Διπλ. Μηχανολόγο Μηχανικό
Διοργάνωση: Πολιτιστικό Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΛΛΗΝΑΪΣ
--------------------------------------------------------------------
Σύνοψη μαθήματος:
Ὁ Σωκράτης θὰ συμπληρώσῃ τὸ τέταρτο καὶ πιὸ ὡλοκληρωμένο ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖο συνίσταται στὸν διαλεκτικὸ συλλογισμὸ τῶν δύο καταφατικῶν προκειμένων καὶ τοῦ ἐπίσης καταφατικοῦ συμπερασματος (MaP, SaM/.·.SaP), μὲ τὴν ἀνάγκη ἐπιμελείας τῆς ψυχῆς, ἡ ὁποία λόγῳ τοῦ ὅτι ἀθάνατος φαίνεται (107c) θὰ πρέπῃ νὰ πράξῃ τὰ πάντα, οὕτως ὥστε ν᾽ ἀποδειχθῇ βελτίστη τε καὶ φρονιμωτάτη, καθὼς οὐδὲν γὰρ ἄλλο ἔχουσα εἰς ᾍδου ἔρχεται πλὴν τῆς παιδείας τε καὶ τροφῆς (107d), ὅπου: «παιδεία μὲν εἶναι ἡ ἐκπαίδευσις, τροφὴ δὲ ὁ τρόπος τοῦ βίου, ἡ ἀνατροφή» (Μιστριώτης, σ. 308). Ὑπενθυμίζεται ὅτι κατὰ τὸν Κ. Bormann (σ. 173), τὸ ἐπιχείρημα αὐτὸ ἔχει ἰσχύ, ἐφ᾽ ὅσον συντρέχουν οἱ ἑξῆς δύο προϋποθέσεις, οἱ ὁποῖες ἀναδεικνύουν, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, τὴν ἀξιωματικὴ θεμελίωσι τῆς πλατωνικῆς φιλοσοφίας: «α) ἂν ἡ ψυχὴ δὲν εἶναι μία λειτουργία τοῦ σώματος, ἀλλὰ εἶναι αὐτὴ καθαυτὴν ἕνα ὄν, ἂν εἶναι δηλαδή, ὅπως εἶπαν ἀργότερα οἱ μεσαιωνικοὶ στοχαστές, μία οὐσία καὶ β) ἂν γίνῃ δεκτὸ αὐτό, ἡ δεύτερη προϋπόθεση εἶναι τὰ εἴδη, οἱ καθεαυτὲς ὑφιστάμενες οὐσίες, νὰ ἀποτελοῦν τὸ πραγματικὸ αἴτιο τῆς ὑφῆς τῶν πραγμάτων ποὺ μετέχουν στὶς οὐσίες καὶ συνεπῶς, ὅσον ἀφορᾷ στὴν ψυχή, τὸ εἶδος ζωὴ νὰ ἀποτελῇ τὸ αἴτιο τῆς ἀφθαρσίας τῆς ψυχῆς, ἡ ὁποία μετέχει στὸ εἶδος ζωή». Ἀμέσως μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσί της ἀπὸ τὸ σῶμα (σωματικὸς θάνατος), ἡ μὲν οὖν κοσμία τε καὶ φρόνιμος ψυχὴ ἕπεταί τε καὶ οὐκ ἀγνοεῖ τὰ παρόντα· ἡ δ᾽ἐπιθυμητικῶς τοῦ σώματος ἔχουσα … βίᾳ καὶ μόγις ὑπὸ τοῦ προστεταγμένου δαίμονος οἴχεσθαι ἀγομένη … ταύτην μὲν ἅπας φεύγει τε καὶ ὑπεκτρέπεται καὶ οὔτε ξυνέμπορος οὔτε ἡγεμὼν ἐθέλει γίγνεσθαι. αὕτη δὲ πλανᾶται ἐν πάσῃ ἐχομένη ἀπορίᾳ (108b). Ὑπενθυμίζεται ὅτι, ὁ εἰληχὼς δαίμων, τὸν ὁποῖον ὁ Πλωτῖνος (ΙΙΙ 4, [45], 3, 3-4) ἀρύεται ἀπὸ τὸν Φαίδωνα: «κατευθύνει τὴν ψυχή τοῦ καθενὸς στὸν τόπο τῆς Κρίσεως, ἐνῷ μετὰ τὴν ὁλοκλήρωση τῆς ὅλης διαδικασίας ἕνας ἄλλος ἡγεμὼν (σ.σ. τῆς ἐπιλογῆς τῆς ὑπὸ μετενσωμάτωσιν ψυχῆς) τὴν ὁδηγεῖ καὶ πάλι στὴν νέα της ἐνσωμάτωση» (Καλλιγᾶς, σ. 378).
Παρατηρητέον ὅτι, ἡ φρόνησις συνάπτεται ἐκ νέου πρὸς τὴν κάθαρσιν, περὶ τῆς ὁποίας ἔχει ἤδη ὁμιλήσει ὁ Πλάτων. Ἡ κάθαρσις, τὴν ὁποίαν ἔχει εἰσαγάγει ὁ Πλάτων ἤδη ἀπὸ τὴν Εἰσαγωγήν (61c-69e), ὑποδεικνύεται ἀπὸ τὶς κάτωθι παρατηρήσεις τοῦ Σωκράτους: α) τὴν ἐπισήμανσι τῶν ἀπορρήτων λόγων τῶν Ὀρφικῶν καὶ τῶν Πυθαγορείων: ὁ μὲν οὖν ἐν ἀπορρήτοις λεγόμενος περὶ αὐτῶν λόγος ὡς ἔν τινι φρουρᾷ ἐσμὲν οἱ ἄνθρωποι καὶ οὐ δεῖ δὴ ἑαυτὸν ἐκ ταύτης λύειν οὐδ᾽ ἀποδιδράσκειν ... καὶ ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους ἓν τῶν κτημάτων τοῖς θεοῖς εἶναι (62b), β) τὸν ὁρισμὸν τοῦ θανάτου ὡς: λύσιν καὶ χωρισμὸν ψυχῆς ἀπὸ σώματος καὶ τῆς καθάρσεως καθ᾽ αὑτήν: κάθαρσις δὲ εἶναι ... ὅπερ πάλαι ἐν τῷ λόγῳ λέγεται, τὸ χωρίζειν ὅ τι μάλιστα ἀπὸ τοῦ σώματος τὴν ψυχὴν καὶ ἐθίσαι αὐτὴν καθ᾽ αὑτὴν πανταχόθεν ἐκ τοῦ σώματος συναγείρεσθαί τε καὶ ἀθροίζεσθαι καὶ οἰκεῖν κατὰ τὸ δυνατὸν καὶ ἐν τῷ νῦν παρόντι καὶ ἐν τῷ ἔπειτα μόνην καθ᾽ αὑτὴν ἐκλυομένην ὥσπερ ἐκ δεσμῶν ἐκ τοῦ σώματος; (67d) καὶ γ) τὴν τύχην τῶν ψυχῶν κεκαθαρμένων καὶ τετελεσμένων: οἱ τὰς τελετὰς ἡμῖν οὗτοι καταστήσαντες οὐ φαῦλοι εἶναι, ἀλλὰ τῷ ὄντι πάλαι αἰνίττεσθαι, ὅτι, ὃς ἂν ἀμύητος καὶ ἀτέλεστος εἰς ᾍδου ἀφίκηται ἐν βορβόρῳ κείσεται, ἐνῷ ὁ κεκαθαρμένος τε καὶ τετελεσμένος ἐκεῖσε ἀφικόμενος μετὰ θεῶν οἰκήσῃ (69c). Τὰ ἀνωτέρω βεβαιοῖ καὶ τὸ λόγιον περὶ τῶν ὀλίγων εἰς τὰς τελετάς, τῶν παύρων, τῶν ἐμπνεομένων καὶ κατεχομένων ὑπὸ τοῦ Βάκχου, αὐτῶν ποὺ εἶναι πεφιλοσοφηκότες ὀρθῶς καὶ ὄχι ἁπλοῖ ναρθηκοφόροι (69d).
Ὁ ἀγνώστου προελεύσεως γεωγραφικὸς μῦθος τῆς πορείας τῆς ψυχῆς, ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ ὁποίου δὲν ἀπαιτεῖ κάποιον εἰδικὸ χειρισμὸ ἐκ μέρους τοῦ Σωκράτους, ὅπως στὸν Γοργίαν ἢ στὴν Πολιτείαν (Σπυρόπουλος, σ. 207), προσδιορίζεται ἀπὸ τὸ ἀπρόσωπον λέγεται (107d), λόγῳ τοῦ ὅτι θεωρεῖται ἀναγκαία ἡ ὑπόμνησις τῶν θεολόγων καὶ τῶν ποιητῶν, τῶν Ὀρφικῶν καὶ τῆς Ὀδυσσείας (νέκυια, λ) τοῦ Ὁμήρου, ἀποτελεῖται δὲ ἀπὸ τρία μέρη: στὴν εἰσαγωγὴ (107d-108c) ἐπισημαίνεται ἡ πορεία τῶν ψυχῶν ὑπὸ τὴν καθοδήγησι τοῦ εἰληχότος ἢ προστεταγμένου δαίμονος, στὸ πρῶτο (108c -111c) ἀναφέρεται στὴν μορφὴ καὶ στὴν ἔκτασι τῆς γῆς, στὸ δεύτερο (111c-113c) περιγράφει τὸ ἐσωτερικὸ τῆς γῆς καὶ στὰ ὑπόγεια ῥεύματα ποὺ τὴν διατρέχουν, ἐνῷ στὸ τρίτο (113d-114c) «ὁ καθορισμὸς τῆς συναφείας ποὺ ὑπάρχει μεταξὺ τῶν φυσικῶν τούτων ὅρων καὶ τῆς μετὰ θάνατον τύχης τῶν ψυχῶν» (Παπανοῦτσος, σ. 35). Οἱ ποταμοὶ Ὠκεανός, Ἀχέρων, Στύγιος (Κωκυτὸς) καὶ Πυριφλεγέθων, οἱ λίμνες Ἀχερουσιὰς καὶ Στὺξ καὶ τὸ βάραθρον τοῦ Ταρτάρου ἀποτελοῦν τοὺς τόπους μεταφορᾶς καὶ προσωρινῆς διαμονῆς τῶν ψυχῶν, ἐκεῖ ὅπου ἀφίκονται οἱ τετελευτηκότες οἷ ὁ δαίμων ἕκαστον κομίζει (113d). Οἱ ψυχὲς καθαίρονται, πλὴν τῶν ἀνιάτως ἔχειν δηλαδὴ αὐτῶν ποὺ διέπραξαν ἱεροσυλίας πολλὰς καὶ μεγάλας ἢ φόνους ἀδίκους καὶ παρανόμους πολλοὺς ἐξειργασμένοι ἢ ἄλλα ὅσα τοιαῦτα τυγχάνει ὄντα· αὐτοὶ θ᾽ ἀπορριφθοῦν εἰς τὸν Τάρταρον, ὅθεν οὔποτε ἐκβαίνουσι (113e). Ἐξαιροῦνται ὅσοι διέπραξαν ἰάσιμα ἀδικήματα, ἀκόμη καὶ φόνους: τοὺς μὲν ἀνδροφόνους κατὰ τὸν Κωκυτόν, τοὺς δὲ πατραλοίας καὶ μητραλοίας κατὰ τὸν Πυριφλεγέθοντα. Ὅλοι αὐτοὶ θὰ συνωστισθοῦν κατὰ τὴν λίμνην Ἀχερουσιάδα, ἐνταῦθα βοῶσι τε καὶ καλοῦσιν, οἱ μὲν οὓς ἀπέκτειναν, οἱ δ᾽οὓς ὕβρισαν (114a). Ἡ διαμονὴ στὴν Ἀχερουσιάδα θεωρεῖται: «τὸ κρίσιμο σημεῖο στὴν ἐπάνοδο αὐτῶν τῶν ψυχῶν. ἐκεῖ οἱ τιμωρημένες ψυχὲς θὰ κριθοῦν ἀπὸ τοὺς ἀδικημένους, ἡ καθεμιὰ ξεχωριστά, ἐκεῖ θὰ λάβουν τὴν ἄδεια ἢ ὄχι τῆς ἐπιστροφῆς» (Πετράκης, σ. 307). Ἂν καὶ γιὰ ὅλα τὰ ἀνωτέρω (τὰ περὶ τιμωριῶν) θ᾽ ἀπαιτήσῃ κριτικὴ διάθεσι (οὐ πρέπει), διότι τὰ ἀρύεται: «ὄχι ἀπὸ τὸ ὁπλοστάσιο τῆς λογικῆς, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν πηγὴ τῆς πίστης» (Σπυρόπουλος, σ. 207): ὅτι μέντοι (:βεβαίως) ἢ ταῦτ᾽ ἐστὶν ἢ τοιαῦτ᾽ ἄττα περὶ τὰς ψυχὰς ἡμῶν καὶ τὰς οἰκήσεις ἀπὸ τὸν νοῦν ἔχοντα ἄνδρα, καθὼς ἐμπίπτουν στὴν περιοχὴν τοῦ μύθου, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸν (ἀποδεικτέον) λόγον: ἀθάνατον ἡ ψυχὴ φαίνεται οὖσα, ἡ ἐνασχόλησις μὲ αὐτὰ μᾶλλον ἀρκεῖ: καλὸς γὰρ ὁ κίνδυνος (114d).
Ἐπισημαίνονται ἐπίσης καὶ τὰ ἑξῆς: α) τὸ ἕρμαιον τὸ ὁποῖο ἀκολουθεῖ στὴν πρότασι εἰ μὲν γὰρ ἦν ὁ θάνατος τοῦ παντὸς ἀπαλλαγή (107c), εἶναι συμφώνως πρὸς τὸν Σχολιαστήν: «τὸ ἀπροσδόκητον κέρδος ἀπὸ τῶν ἐν ταῖς ὁδοῖς τιθεμένων ἀπαρχῶν, ἃς οἱ ὁδοιπόροι κατεσθίουσι. ταύτας δὲ τῷ Ἑρμῇ ἀφιεροῦσιν ὡς ὄντι καὶ τούτῳ ἑνὶ τῶν ἐνοδίων θεῶν» (Μιστριώτης, σ. 307), β) ἡ ἐλλειπτικὴ ἔκφρασις εἰς ᾍδου (107d, 107e, 108a κ.ἀ.) σὲ πτῶσι Γενικὴ ὑποκρύπτει τὸν δόμον ἢ ὁ,τιδήποτε ἄλλο παρεμφερές (οἶκος κ.λπ.), γ) ἡ ἀναφορὰ στὸν Τήλεφον τοῦ Αἰσχύλου (107e), ἐπακριβῶς στὸν στίχο: ἁπλῆ γὰρ οἶμος πάντας εἰς ᾍδου φέρει, ἐπιβάλλεται προκειμένου νὰ ἐπισημανθοῦν ὅτι σχίσεις τε καὶ τριόδους (σ.σ. τῆς Ἑκάτης) πολλὰς ἔχειν (108a), δ) ἡ Γλαύκου τέχνη (108d) ὑπεισέρχεται, διότι δὲν θεωρεῖται ἀπαραίτητη ἀπὸ τὸν Σωκράτη ἡ συνδρομὴ ἑνὸς θαλασσίου δαίμονος προστάτου τῶν ἁλιέων καὶ τῶν ναυτῶν σὲ ἕνα ζήτημα, τὸ ὁποῖον «δὲν ἀνήκει τοῖς ἁλιεῦσι καὶ ναύταις, ἀλλὰ τοῖς φιλοσόφοις» (Μιστριώτης, σ. 313) καὶ ε) ἡ διαίρεσις τῆς ὅλης γῆς (111c) «εἰς τρία, εἰς τὸ μέσον, ἐν ᾧ ἡμεῖς οἰκοῦμεν, εἰς τὸ ἄνω, ἐν ᾧ ὑπάρχει αἰθὴρ καὶ ἡ φύσις εὐγενεστέρα καὶ εἰς τὸ κάτω, ἐν ᾧ ὑπάρχουσι τὰ ἔγκοιλα» (Μιστριώτης, σ. 322).
--------------------------------------------------------------------------
Σύντομο βιογραφικό του εισηγητή:
Ὁ Κωνσταντῖνος Σταυρόπουλος Τῷ 1983 εἰσήχθη στὸ Τμῆμα τῶν Μηχανολόγων Μηχανικῶν τῆς Πολυτεχνικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Πατρῶν, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀπεφοίτησε τῷ 1989. Ἐξεπλήρωσε τὶς στρατιωτικὲς ὑποχρεώσεις του τὸν Νοέμβριο τοῦ 1991 καὶ ἀπὸ τὸν Μάρτιο τοῦ 1992 ἐργάζεται ὡς Διπλ. Μηχανικὸς στὸν ἰδιωτικὸ τομέα. Τῷ 2002 εἰσήχθη, κατόπιν ἐξετάσεων, στὸ Μεταπτυχιακὸ Τμῆμα Ἱστορίας τῆς Φιλοσοφίας τοῦ Ἀθήνῃσι Πανεπιστημίου (ΕΚΠΑ), ἐκπονῶντας τὴν Μεταπτυχιακὴ Ἐργασία: Ἡ πολεμικὴ τοῦ Πλωτίνου ἐναντίον τῶν Γνωστικῶν, ἐνῷ τῷ 2018 κατέθεσε καὶ ὑπεστήριξε τὴν διδακτορικὴ διατριβή του: Ἡ Μαθηματικὴ δομὴ τοῦ Πλατωνικοῦ ἐπιχειρήματος, γιὰ τὴν ὁποίαν ἔλαβε τὸν βαθμὸν ἄριστα, μὲ Ἐπόπτη Καθηγητὴ τὸν Κ.Γ. Νιάρχο. Συμμετέχει ἀνελλιπῶς στὰ Συνέδρια τοῦ Ὀλυμπιακοῦ Κέντρου Φιλοσοφίας καὶ Παιδείας ἀπὸ τοῦ 2004 καὶ ἔνθεν καὶ τῆς Διεθνοῦς Ἐπιστημονικῆς Ἑταιρείας Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Φιλοσοφίας, ἐνῷ ἔχει συγγράψει ἄρθρα καὶ μελέτες γιὰ τὴν φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνος, τοὺς Προσωκρατικούς, τὴν Νεοπλατωνικὴ φιλοσοφίακαὶ τὸν Μαθηματικὸ πλατωνισμό, τὰ ὁποῖα ἔχουν δημοσιευθῆ στὰ περιοδικὰ Σωκράτης, Celestiaκαὶ Skepsis. Συμμετέχει ἐνεργῶς στὴν Ὁμάδα Ἀναγνώσεως Μαθηματικῆς Λογοτεχνίας Θαλῆς+Φίλοι καὶ στὸ Μεταπτυχιακὸ Σεμινάριο Φιλοσοφίας τοῦ ΕΜΠ. Εἶναι ἱδρυτὴς τοῦ συλλόγου φίλων τῆς Πλατωνικῆς Φιλοσοφίας «Νέα Ἀκαδήμεια», στὴν ὁποίαν ἔχει θέσει ὡς στόχον ζωῆς τὴν μελέτην τῶν πλατωνικῶν διαλόγων διὰ τῶν λογικῶν πραγματειῶν τοῦ Ἀριστοτέλους.
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ ευχαριστούν θερμά τον Δρ. Σταυρόπουλο Κωνσταντίνο για την άδεια καταγραφής και ανάρτησής στο διαδίκτυο, και το Σωματείο ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ για την αγαστή συνεργασία και την τεχνική εξυπηρέτηση.
------------------------------------------------------------
Για οποιαδήποτε πληροφορία ή καταγγελία, παρακαλούμε, ενημερώστε μας στην κεντρική ιστοσελίδα: https://www.fryktories.net