ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ. Μάθημα 11/12. ΑΘΑΝΑΤΟΝ ΚΑΙ ΑΝΩΛΕΘΡΟΝ Η ΨΥΧΗ (102a-107b). Δρ Κωνσταντίνος Σταυρόπουλος.
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ σε συνεργασία με το πολιτιστικό τμήμα του
ΕΛΛΗΝΑΪΣ σας παρουσιάζουν την ΝΕΑ σειρά μαθημάτων: ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ
Μάθημα 11/12. ΑΘΑΝΑΤΟΝ ΚΑΙ ΑΝΩΛΕΘΡΟΝ Η ΨΥΧΗ (102a-107b)
Με τον Δρ Κωνσταντίνο Σταυρόπουλο
Διπλ. Μηχανολόγο Μηχανικό
Διοργάνωση: Πολιτιστικό Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΛΛΗΝΑΪΣ
--------------------------------------------------------------------
Σύνοψη μαθήματος:
Ὁ Φαίδων μὲ τὸν Ἐχεκράτη ἐπανέρχονται στὸ προσκήνιον, συνοψίζοντας τὰ προλεχθέντα στὸ ἕκαστον τῶν εἰδῶν καὶ τούτων τἆλλα μεταλαμβάνοντα αὐτῶν τούτων τὴν ἐπωνυμίαν ἴσχειν (102b), δίκην συμπεράσματος ἐπὶ ἐκείνων τῶν πολυθρυλήτων (100b), τὰ ὁποῖα «ὀνομάζουν» τὰ πράγματα, ἐν ὄψει τῆς ἀναπτύξεως τοῦ τετάρτου καὶ τελικοῦ ἐπιχειρήματος περὶ τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς. Ὁ τρόπος ἀναπτύξεως τοῦ ἐν λόγῳ ἐπιχειρήματος ἀποτελεῖ ἐφαρμογὴ τῆς, κοινῆς στὴν Φιλοσοφία καὶ στὴν Μαθηματικήν, μεθόδου τῆς Ἀναλύσεως καὶ τῆς Συνθέσεως, ἀκολουθεῖ δὲ στὴν διαδρομήν, τὴν ὁποίαν ἔχει περιγράψει ἀναλυτικῶς ὁ Πρόκλος στὸ Εἰς τὸ πρῶτον τῶν Εὐκλείδου Στοιχείων (203, 4-15): α) ἡ πρότασις ἢ ἡ διατύπωσις τοῦ ἀποδεικτέου: τίνος δεδομένου, τί τὸ ζητούμενον, β) ἡ ἔκθεσις: αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ τὸ δεδομένον, γ) ὁ διορισμός, ὅπου διασαφεῖται τὸ ζητούμενον, δ) ἡ κατασκευή, στὴν ὁποίαν προστίθενται τὰ ἐλλείποντα τοῦ δεδομένου πρὸς τὴν τοῦ ζητουμένου θήραν, ε) ἡ ἀπόδειξις: συνάγει ἀπὸ τῶν ὁμολογηθέντων καὶ ζ) τὸ συμπέρασμα, στὸ ὁποῖον ἐπιβεβαιοῦται τὸ ἀποδεικτέον: ἐπὶ τὴν πρότασιν ἀναστρέφει βεβαιοῦν τὸ δεδειγμένον.
Ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ὡς ἀποδεικτέα πρότασι θεωροῦμε Π: ὅτι ἀθάνατον καὶ ἀνώλεθρον ἡ ψυχή, γιὰ ν᾽ ἀπαντηθῇ ἡ ἔνστασις τοῦ Κέβητος περὶ πιθανοῦ ὀλέθρου της, μετὰ ἀπὸ ὡρισμένον ἀριθμὸν μετενσωματώσεων. Ὡς ἔκθεσιν, τὰ συμπεφωνημένα ὁμολογήματα (τὰ ἀξιώματα τοῦ προφορικοῦ λόγου) ἐπὶ τοῦ διαχωρισμοῦ μεταξὺ τῶν εἰδῶν καὶ τῶν ἄλλων (τῶν αἰσθητῶν)· ἄλλοις λόγοις, οἱ συνοδοὶ τοῦ ἐρρωμενεστάτου λόγου, ἡ ὑπόθεσις τοῦ ὁποίου ὁδηγεῖ στὴν ἀναζήτησι τῶν λεγομένων πολυθρυλήτων, καθὼς ἐκ τούτων τὴν αἰτίαν ἐπιδείξειν καὶ ἀνευρήσειν ὡς ἀθάνατον ἡ ψυχή (100b). Ὡς διορισμὸν θεωροῦμε τὸν δεύτερον πλοῦν ἐπὶ τὴν τῆς αἰτίας ζήτησιν (99d), δηλαδὴ τὴν ἀλλαγὴ πορείας, τὴν ὁποίαν ἀκολούθησεν, ἐξ ἀνάγκης, ὁ Σωκράτης, λόγῳ τῶν ἀδιεξόδων ποὺ ἀντιμετώπισε, μελετῶντας τὰ ἔργα καὶ τὴν μέθοδον τῶν φυσιολόγων. Ὁ δεύτερος πλοῦς, ὡς λογοτεχνικὴ μεταφορὰ τῆς ἐπιπόνου κωπηλασίας, δίδει τὴν εὐκαιρία στὸν Σωκράτη νὰ αἰνιχθῇ τὴν ἀκλόνητο βεβαιότητα, παρὰ τὶς δυσκολίες ποὺ συνεπάγεται ἡ μελέτη των, ποὺ τοῦ παρέχουν τὰ εἴδη. Στὴν κατασκευὴν ἀναζητοῦνται, ὡς ἐλλείποντα, οἱ κατηγορήσεις τῶν ὑποκειμένων, λ.χ. τοῦ Σωκράτους, τοῦ Σιμμία καὶ τοῦ Φαίδωνος, στοὺς ὁποίους κατηγοροῦνται ἡ σμικρότης καὶ τὸ μέγεθος: Σιμμίαν Σωκράτους … μείζω εἶναι, Φαίδωνος δὲ ἐλάττω, λέγεις τότ᾽ εἶναι ἐν τῷ Σιμμίᾳ ἀμφότερα καὶ μέγεθος καὶ σμικρότητα (102b).
Σημειωτέον ὅτι, τὰ ἐναντία συνιστοῦν μίαν ἐκ τῶν τεσσάρων περιπτώσεων τοῦ ἀντικεῖσθαι τῶν Κατηγοριῶν· τὰ λοιπὰ εἶναι τὰ πρός τι,ἡ στέρησις καὶ ἕξις καὶ ἡ κατάφασις καὶ ἀπόφασις: ἀντίκεται δὲ ἕκαστον τῶν τοιούτων, ὡς τύπῳ εἰπεῖν (:συνοπτικῶς), ὡς μὲν τὰ πρός τι οἷον τὸ διπλάσιον τῷ ἡμίσει, ὡς δὲ τὰ ἐναντία τὸ κακὸν τῷ ἀγαθῷ, ὡς δὲ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν οἷον τυφλότης καὶ ὄψις, ὡς δὲ κατάφασις καὶ ἀπόφασις οἷον κάθηται -οὐ κάθηται (11b, 19-24). Σὲ τί ἔγκειται τὸ διαφέρον τῶν ἐναντίων ἔναντι τῶν λοιπῶν ἀντικειμένων, ἰδιαιτέρως ἔναντι τῆς τελευταίας μορφῆς; Στὴν ἀναγκαίαν δήλωσι ἀληθείας ἢ ψεύδους τῶν δύο προτάσεων ποὺ τὴν συνιστοῦν: στὰ μὲν ἐναντία, ὅπως λ.χ., τὸ γὰρ ὑγιαίνειν Σωκράτη τῷ νοσεῖν Σωκράτη ἐναντίον ἐστιν· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐπὶ ἀναγκαῖον ἀεὶ θάτερον δὲ ψεῦδος εἶναι (13b, 14-16), ἐνῷ στὴν κατάφασιν καὶ ἀπόφασιν: τὸ γὰρ νοσεῖν Σωκράτη καὶ τὸ μὴ νοσεῖν Σωκράτη, ὄντος τε αὐτοῦ φανερὸν ὅτι τὸ ἕτερον αὐτῶν ἀληθὲς ἢ ψεῦδος καὶ μὴ ὄντος ὁμοίως· τὸ μὲν γὰρ νοσεῖν μὴ ὄντος ψεῦδος, τὸ δὲ μὴ νοσεῖν ἀληθές (Αὐτόθι, 29-33).
Γενικῶς στὶς κατηγορήσεις προσέχομε: ἀφ᾽ ἑνὸς μὲν τὴν διάστασι μεταξὺ τῶν κυρίων ἢ οὐσιωδῶν (ἐκ τοῦ πεφυκέναι) καὶ τῶν δευτερευουσῶν ἢ κατὰ συμβεβηκός, τὶς ὁποῖες ἀναδεικνύει τὸ τυγχάνει ἔχων (102c), ἀφ᾽ ἑτέρου δὲ τὴν λεγομένην ἀντίφασιν ἐν τοῖς ὅροις, ἤτοι τὴν ἀπόδοσι στὸ ἴδιο ὑποκείμενο δύο ἀντιφατικῶν κατηγορημάτων· στὸν Σιμμίαν τὸ σμικρὸς καὶ τὸ μέγας, στὸ μέγεθος τὸ σμικρὸν καὶ τὸ μέγα, στὴν τριάδαν τὸ περιττὸν καὶ τὸ ἄρτιον, στὸ ὂν τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον κ.ο.κ. Τί συμβαίνει, ὅμως, ὅταν ἓν ἐναντίον εἶδος πρὸς τὸ οὐσιῶδες κατηγόρημα καταλαμβάνει τὸ ὑποκείμενον; Ἡ ἀπάντησις θὰ δοθῇ μὲ τὶς ἀπαρεμφατικὲς μεταφορές, τὶς ὁποῖες δανείζεται ἀπὸ τὶς πολεμικὲς ἐπιχειρήσεις: φεύγειν καὶ ὑπεκχωρεῖν ὅταν αὐτῷ προσίῃ τὸ ἐναντίον, τὸ σμικρὸν ἢ προσελθόντος ἐκείνου ἀπολωλέναι (102e). Ἡ ἔνστασις τοῦ ἀνωνύμου ἀκροατοῦ: οὐκ ἐν τοῖς πρόσθεν ὑμῖν λόγοις αὐτὸ τὸ ἐναντίον τῶν νυνὶ λεγομένων ὡμολογεῖτο, ἐκ τοῦ ἐλάττονος τὸ μεῖζον γίγνεσθαι καὶ ἐκ τοῦ μείζονος τὸ ἔλαττον καὶ ἀτεχνῶς αὕτη εἶναι ἡ γένεσις τοῖς ἐναντίοις, ἐκ τῶν ἐναντίων; (103a) Ὁ προσεκτικὸς ἀκροατὴς δὲν ἔχει κατανοήσει τὸ διαφέρον μεταξὺ τῶν ἐναντίων, ἐπὶ τῶν ὁποίων κινεῖται τὸ ὑποκείμενο: ἐκ τοῦ ἐναντίου πράγματος τὸ ἐναντίον πρᾶγμα γίγνεσθαι καὶ τῶν νῦν ἐξεταζομένων ἀντιφατικῶν ἀλληλοκατηγορήσεων: αὐτὸ τὸ ἐναντίον ἑαυτῷ ἐναντίον οὐκ ἄν ποτε γένοιτο, οὔτε τὸ ἐν ὑμῖν οὔτε τὸ ἐν τῇ φύσει (103b). Καὶ ὁλοκληρώνει τὸ στάδιον τῆς κατασκευῆς θεωρῶντας τὸ πῦρ ὡς πρὸς τὸ θερμόν, τὴν χιόνα ὡς πρὸς τὸ ψυχρὸν καὶ τὴν τριάδαν ὡς πρὸς τὴν περιττότητα: οὐδέποτε χιόνα γ᾽ οὖσαν δεξαμένην τὸ θερμόν … οὐ μέντοι ποτὲ τολμήσειν δεξάμενον τὴν ψυχρότητα ἔτι εἶναι ὅπερ ἦν, πῦρ καὶ ψυχρόν (103d) καὶ οὐ φήσομεν τὰ τρία καὶ ἀπολεῖσθαι πρότερον καὶ ἄλλο ὁτιοῦν πείσεσθαι, πρὶν ὑπομεῖναι ἔτι τρία ὄντα ἄρτια γενέσθαι; (104c). Τί πρέπει νὰ λεχθῇ ἐδῶ; Ὅτι ἡ χιὼν καὶ τὸ πῦρ εἶναι αἰσθητὰ καί, ὅταν ἀλλάζουν κατάστασι, καταστρέφονται δίχως νὰ χάνουν τὶς οὐσιώδεις κατηγορήσεις των, ἐνῷ «ὅ,τι κατέχεται ἀπὸ τὴν Ἰδέα τρία, κατέχεται ἐπίσης ἀπὸ τὴν συνακόλουθη Ἰδέα περιττὸς ἀριθμός· ὁ ἀπόλυτος ἀριθμὸς κάθε τριάδας εἶναι περιττὸς ἀκέραιος. ἄρα, καμμία τριάδα δὲν ἀνέχεται νὰ καταληφθῇ ἀπὸ τὴν Ἰδέα ἄρτιος ἀριθμός» (Taylor, σ. 246).
Ἡ ἀπόδειξις συνίσταται σὲ ἕναν κατηγορικὸ συλλογισμὸ τύπου γράμματα (ἢ barbara) δύο καταφατικῶν προκειμένων καὶ καταφατικοῦ συμπεράσματος (πρώτου τρόπου τοῦ πρώτου σχήματος ἢ MaP, SaM/.·.SaP), ἔχοντες πάντοτε κατὰ νοῦν ὅτι, στὸ ὑποκείμενον ψυχὴ οὐσιώδη κατηγόρησι ἀποτελεῖ ἡ ζωὴ καὶ ὄχι ὁ θάνατος (Novak, σσ. 2-3):
Ρ1: ὅ,τιδήποτε δὲν δέχεται τὸν θάνατο, εἶναι ἀθάνατο
Ρ2: ἡ ψυχὴ εἶναι ἀδύνατον νὰ δεχθῇ τὸν θάνατο
ἄρα
Σ: ἡ ψυχὴ εἶναι ἀθάνατη
Τὸ ἀκροατήριον μᾶλλον δὲν ἔχει ἀκόμη πεισθῆ ἀπὸ τὸ συμπέρασμα: ἀθάνατον
ἄρα ψυχή (105e),
ἐξ οὗ καὶ ἡ προτροπὴ τοῦ Σωκράτους περὶ ἐπιστροφῆς καὶ ἐπανελέγχου τῶν ἐπισκεπτέων
σαφέστερον πρώτων ὑποθέσεων: καὶ ἐὰν αὐτὰς ἱκανῶς
διέλητε, ὡς ἐγᾦμαι, ἀκολουθήσατε τῷ λόγῳ, καθ᾽ ὅσον
δυνατὸν μάλιστ᾽ ἀνθρώπῳ ἐπακολουθῆσαι (107b), καθ᾽ ὅτι ὁ ἀνθρώπινος νοῦς ἐνέχει
περιορισμούς (Μιστριώτης, σ. 307).
--------------------------------------------------------------------------
Σύντομο βιογραφικό του εισηγητή:
Ὁ Κωνσταντῖνος
Σταυρόπουλος Τῷ 1983 εἰσήχθη στὸ Τμῆμα τῶν Μηχανολόγων Μηχανικῶν τῆς Πολυτεχνικῆς
Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Πατρῶν, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀπεφοίτησε τῷ 1989. Ἐξεπλήρωσε τὶς
στρατιωτικὲς ὑποχρεώσεις του τὸν Νοέμβριο τοῦ 1991 καὶ ἀπὸ τὸν Μάρτιο τοῦ 1992 ἐργάζεται
ὡς Διπλ. Μηχανικὸς στὸν ἰδιωτικὸ τομέα. Τῷ 2002 εἰσήχθη, κατόπιν ἐξετάσεων, στὸ
Μεταπτυχιακὸ Τμῆμα Ἱστορίας τῆς Φιλοσοφίας τοῦ Ἀθήνῃσι Πανεπιστημίου (ΕΚΠΑ), ἐκπονῶντας
τὴν Μεταπτυχιακὴ Ἐργασία: Ἡ πολεμικὴ τοῦ Πλωτίνου ἐναντίον τῶν Γνωστικῶν, ἐνῷ τῷ
2018 κατέθεσε καὶ ὑπεστήριξε τὴν διδακτορικὴ διατριβή του: Ἡ Μαθηματικὴ δομὴ τοῦ
Πλατωνικοῦ ἐπιχειρήματος, γιὰ τὴν ὁποίαν ἔλαβε τὸν βαθμὸν ἄριστα, μὲ Ἐπόπτη Καθηγητὴ
τὸν Κ.Γ. Νιάρχο. Συμμετέχει ἀνελλιπῶς στὰ Συνέδρια τοῦ Ὀλυμπιακοῦ Κέντρου Φιλοσοφίας
καὶ Παιδείας ἀπὸ τοῦ 2004 καὶ ἔνθεν καὶ τῆς Διεθνοῦς Ἐπιστημονικῆς Ἑταιρείας Ἀρχαίας
Ἑλληνικῆς Φιλοσοφίας, ἐνῷ ἔχει συγγράψει ἄρθρα καὶ μελέτες γιὰ τὴν φιλοσοφία τοῦ
Πλάτωνος, τοὺς Προσωκρατικούς, τὴν Νεοπλατωνικὴ φιλοσοφίακαὶ τὸν Μαθηματικὸ πλατωνισμό,
τὰ ὁποῖα ἔχουν δημοσιευθῆ στὰ περιοδικὰ Σωκράτης, Celestiaκαὶ Skepsis.
Συμμετέχει ἐνεργῶς στὴν Ὁμάδα Ἀναγνώσεως Μαθηματικῆς Λογοτεχνίας Θαλῆς+Φίλοι καὶ
στὸ Μεταπτυχιακὸ Σεμινάριο Φιλοσοφίας τοῦ ΕΜΠ. Εἶναι ἱδρυτὴς τοῦ συλλόγου φίλων
τῆς Πλατωνικῆς Φιλοσοφίας «Νέα Ἀκαδήμεια», στὴν ὁποίαν ἔχει θέσει ὡς στόχον ζωῆς
τὴν μελέτην τῶν πλατωνικῶν διαλόγων διὰ τῶν λογικῶν πραγματειῶν τοῦ Ἀριστοτέλους.
-----------------------------------------------------------
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ ευχαριστούν θερμά τον Δρ. Σταυρόπουλο
Κωνσταντίνο για την άδεια καταγραφής και ανάρτησής στο διαδίκτυο, και το
Σωματείο ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ για την αγαστή συνεργασία και την τεχνική εξυπηρέτηση.
------------------------------------------------------------
Για οποιαδήποτε πληροφορία ή καταγγελία, παρακαλούμε, ενημερώστε μας στην
κεντρική ιστοσελίδα: https://www.fryktories.net