ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ. Μάθημα 8/12. Η ΜΙΣΟΛΟΓΙΑ ΕΝ ΑΣΤΕΙ (88b-91c).Δρ Κωνσταντίνος Σταυρόπουλος.
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ σε συνεργασία με το πολιτιστικό τμήμα του
ΕΛΛΗΝΑΪΣ σας παρουσιάζουν την ΝΕΑ σειρά μαθημάτων: ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ
Με τον Δρ Κωνσταντίνο Σταυρόπουλο
Διπλ. Μηχανολόγο Μηχανικό
Μάθημα 8/12. Η ΜΙΣΟΛΟΓΙΑ ΕΝ ΑΣΤΕΙ(88b-91c).
Διοργάνωση: Πολιτιστικό Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΛΛΗΝΑΪΣ
--------------------------------------------------------------------
Σύνοψη μαθήματος:
Στὴν διατύπωσι τῶν ἐνστάσεων τῶν Θηβαίων Πυθαγορείων, συμφώνως πρὸς τὶς ὁποῖες ἡ ψυχὴ τυγχάνει ἁρμονία τις ἢ κρᾶσιν εἶναι καὶ ἁρμονίαν αὐτῶν τούτων (Σιμμίας, 86c) ἢ ὁ ἀπολωλὸς ὑφάντης, τοῦ ὁποίου τὸ τελευταῖον ὕφασμα αὐτὴν ἔχουσα καὶ τούτου μόνου προτέραν ἀπόλλυσθαι (Κέβης, 87c) καὶ στὴν ἔντεχνο πρόκλησι ἀπιστίας μεταξὺ τῶν προσδιαλεγομένων (88c), θ᾽ ἀκολουθήσουν κατ᾽ ἀνάγκην οἱ ἐμπεριστατωμένοι λόγοι τοῦ Σωκράτους. Τὸ σκηνικὸ μεταφέρεται ἀπὸ τὸ δεσμωτήριον στὸν Φλειοῦντα· ὁ Ἐχεκράτης καὶ ὁ Φαίδων συνομιλοῦν καὶ πάλιν ἀπ᾽ εὐθείας, ἂν καὶ τώρα πρέπει νὰ αἰτιολογήσουν, ἀφ᾽ ἑνὸς τὴν δυσσαρέσκειαν ποὺ ἀνεπτύχθη μετὰ τὶς ἐνστάσεις, ὅπως δεικνύει τὸ ἐμφατικὸν ἀηδῶς διετέθημεν (88b), ἀφ᾽ ἑτέρου τὸν ἐκπεσμὸν (νῦν εἰς ἀπιστίαν καταπέπτωκεν) τοῦ, ἐκ πρώτης ὄψεως, πειστικοῦ λόγου τοῦ Σωκράτους: σφόδρα πιθανός (88d). Ὁ Ἐχεκράτης, ὡς μέλος τῆς ἐν Ἑλλάδι πυθαγορικῆς κοινότητος, γνωρίζει καὶ ἀποδέχεται τὴν ἄποψι τοῦ Σιμμίου: θαυμαστῶς γάρ μου ὁ λόγος οὗτος ἀντιλαμβάνεται καὶ νῦν καὶ ἀεί, τὸ ἁρμονίαν τινὰ ἡμῶν εἶναι τὴν ψυχήν (Αὐτόθι), ἂν καὶ ἡ ἀποδοχὴ αὐτὴ δὲν θέτει ἐν κινδύνῳ τὴν θεωρίαν τῆς Προϋπάρξεως, καθὼς στὸν Τίμαιον ἡ ψυχὴ καὶ ἁρμονικὴ σύστασι ἔχει καὶ ἀθάνατος εἶναι.
Ἐκ τῶν ἀνωτέρω συνάγεται ὅτι στοὺς συγχρόνους κύκλους τῶν Πυθαγορείων, οἱ κατ᾽ Ἀριστοτέλην λεγόμενοι πυθαγορικοὶ μῦθοι, ὅτι τὴν τυχούσα ψυχὴν εἰς τὸ τυχὸν ἐνδύεσθαι σῶμα (Περὶ ψυχῆς, 407b, 22-23) δὲν εἶναι καθολικῶς ἀποδεκτοί· ἄλλως τε, ἡ παρατήρησις τοῦ Ἐχεκράτους: καὶ πάνυ δέομαι πάλιν ὥσπερ ἐξ ἀρχῆς ἄλλου τινὸς λόγου ὅς με πείσει ὡς τοῦ ἀποθανόντος οὐ συναποθνῄσκει ἡ ψυχή (88d). Τὸ ὅτι ἡ θεωρία τῆς ἁρμονίας ἔχει διατυπωθῆ ἀπὸ τοὺς ἰατροφιλοσόφους τοῦ τετάρτου αἰῶνος τὸν Ἀλμαίωνα τὸν Κροτωνιάτη ἢ τὸν Φιλόλαον, πρέπει νὰ θεωρηθῇ γενικῶς ἐσφαλμένο (Taylor, σσ. 233-234), ἰδιαιτέρως εἰς ὅτι ἀφορᾷ στὸν Κροτωνιάτη. Οἱ ἀπόψεις τοῦ Ἀλκμαίωνος εἶναι γνωστὲς καὶ ἀπόλυτες: παραπλησίως δὲ τούτοις καὶ Ἀλκμαίων ἔοικεν ὑπολαβεῖν περὶ ψυχῆς· φησὶ γὰρ αὐτὴν ἀθάνατον εἶναι διὰ τὸ ἐοικέναι τοῖς ἀθανάτοις· τοῦτο δ᾽ ὑπάρχειν αὐτῇ ὡς ἀεὶ κινουμένη (Περὶ ψυχῆς, 405a, 29-32), ἐνῷ τοῦ Φιλολάου ἐπιδέχονται ἀμφισβητήσεως, κυρίως διότι, ἐπηρεασμένος ἀπὸ τοὺς Ῥέοντας ἀποδέχεται τὴν ἁρμονίαν τῶν ἐναντίων: ἁ φύσις δ᾽ ἐν τῷ κόσμῳ ἡρμόχθη ἐξ ἀπείρων τε καὶ περαινόντων καὶ ὅλος ὁ κόσμος καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα (Δ. Λαερτίου, Βίοι Φιλοσόφων, 8, 85).
Οἱ προαναφερθεῖσες δυσκολίες δὲν θὰ κλονίσουν τὸν Σωκράτη, ἂν καὶ ὁ Φαίδων τοῦ ἐπισημαίνει ὅτι εἶναι ἀδύνατο νὰ ἀντιμετωπίσῃ καὶ τὶς δύο ἐνστάσεις· ἄλλοις λόγοις πρέπει νὰ καταβάλλῃ ὑπεράνθρωπες προσπάθειες, ἀντίστοιχες αὐτῶν τοῦ Ἡρακλέους ἐπὶ διανοητικοῦ ἐπιπέδου: πρὸς δύο λέγεται οὐδ᾽ ὁ Ἡρακλῆς οἷός τε εἶναι (89c). Ὁ Σωκράτης δὲν κάμπτεται ἐπ᾽ οὐδενί, ἀρκεῖ ἅπαντες νὰ συμφωνήσουν στὴν καταδίκη τῆς μισολογίας (σ.σ. τὴν ὑπὸ ἀνάπτυξιν ἐντὸς τῆς Ἀκαδημείας διαλεκτικὴ διαδικασία), καθὼς θεωρεῖ ὡς τὸ μεῖζον κακόν … τοὺς λόγους μισήσας. Παρεμπιπτόντως, θεωρεῖ τὴν μισολογίαν ἀντίστοιχον τῆς μισανθρωπίας: γίγνεται δὲ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τρόπου μισολογία τε καὶ μισανθρωπία (89d): «ὁ Πλάτων ἐνταῦθα τὴν αἰτίαν τῆς μισανθρωπίας ἀποδίδει οὐχὶ τῇ φαυλότητι τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ τῇ ἀπειρίᾳ τοῦ μισανθρώπου. ἐντεῦθεν γίνεται δῆλον, ὅτι ὁ φιλόσοφος εἶχε μείζονα τῶν ἀνθρωπίνων κακῶν ἐμπειρίαν ἢ ὅσον κοινῶς πιστεύεται» (Μιστριώτης, σσ. 241-242). Ὑπενθυμίζεται ὅτι, κατὰ τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ τρίτου ἐπιχειρήματος, ἔχει καταδικασθῆ ὡς τό: πάντων μέγιστόν τε κακῶν καὶ ἔσχατον τὴν ἀνάδειξι τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου ὡς τοῦ μόνου ἀληθοῦς: τοῦτο ἐναργέστατόν τε εἶναι καὶ ἀληθέστατον, οὐχ οὕτως ἔχον· ταῦτα δὲ μάλιστα ὁρατά (83c). Τὰ δύο μεγάλα κακά, τὸ μεῖζον (89d) καὶ τὸ πάντων μέγιστον (83c) σχετίζονται οἱονεὶ μεταξύ των; Κατὰ τὸν Ἰ. Πετράκη ἀπολύτως, καθὼς ὅποιος «μισεῖ τὰ ἐπιχειρήματα θὰ καταστῇ ἀνίκανος νὰ θεωρήσῃ τὸν κόσμο τῶν Ἰδεῶν καὶ τὴν ἀληθινὴ πραγματικότητα» (Πετράκης, σ. 268).
Ἐν τέλει ποιοὶ εἶναι οἱ μισόλογοι, στοὺς ὁποίους ἀναφέρεται ὁ Σωκράτης; Οἱ περὶ τὸν Φιλόλαον Πυθαγόρειοι, ὅπως ὁ Κέβης καὶ ὁ Σιμμίας, ὁ μέσος Ἀθηναῖος, «αὐτὸν ποὺ ὁ Φαίδων, ὁ μαθητὴς τοῦ Σωκράτη, συναντᾷ καθημερινὰ στὴν ζωή του» (Πετράκης, σ. 269) ἢ οἱ Σοφιστές, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἐκτρέψει τὴν διαλεκτικὴν πρὸς τὸ βάραθρον τῆς ἐριστικῆς; Ἡ σαφὴς ἀναφορά του στοὺς περὶ τοὺς ἀντιλογικοὺς λόγους διατρίψαντες (90b) καὶ στοὺς ἀπαιδεύτους φιλονείκως (91a), ὁδηγεῖ κατὰ κύριον λόγον πρὸς τοὺς τελευταίους· κατὰ δεύτερον καὶ λόγῳ τῶν ἀπαιδεύτων, πρὸς τὸν Ἀντισθένη τὸν Κυνικὸν καὶ τοὺς περὶ αὐτόν, διότι αὐτοὶ εἶναι οἱ ἐμμονικοὶ μὲ τὸ μὴ ἀντιλέγειν καὶ τὸ μηδὲ ψεύδεσθαι (ΜτΦ, 1024b, 32-34): «ὁ καθ᾽ αὑτὸ στόχος τῆς πολεμικῆς τοῦ Πλάτωνα στὰ σημεῖα αὐτὰ τοῦ διαλόγου (σ.σ. ἀναφέρεται στὸ 283e καὶ στὸ 285d τοῦ Εὐθυδήμου) πρέπει νὰ εἶναι ὁ Ἀντισθένης. μὲ τὴν διεύρυνσι τοῦ ἱστορικοῦ ὁρίζοντα τῆς ἀμφισβήτησης τοῦ ἀντιλέγειν καὶ τοῦ ψεύδεσθαι ὡς τὸν Πρωταγόρα καὶ στοὺς ἔτι παλαιοτέρους (286c), ὁ Πλάτων ἐπιδιώκει, ἴσως, νὰ δείξῃ ὅτι οἱ σχετικὲς διδασκαλίες τοῦ Ἀντισθένη -ποὺ ἀσφαλῶς θὰ λογίζονταν σημαντικὲς τὴν ἐποχὴ ποὺ ἔγραφε τὸν Εὐθύδημον- εἶναι ἁπλῶς ἀναμασήματα παλαιοτέρων διανοημάτων» (Σκουτερόπουλος, σσ. 173-174). Οἱ Σοφιστὲς δὲν ἐνδιαφέρονται γιὰ τὴν ἀναζήτησι τῆς ἀληθείας καθ᾽ αὑτήν, διὰ τῆς διαλεκτικῆς διαδικασίας, ἀλλὰ στὴν ἀνάδειξι τοῦ ἀσθενεστέρου ἐπιχειρήματος: τὸ τὸν ἥττω λόγον κρείττω ποιεῖν (D-K, Πρωταγόρας, B, 6c), τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ κατ᾽ Ἀριστοτέλην τὸ ἀπαύγασμα τῆς διδασκαλίας τοῦ κορυφαίου σοφιστοῦ, ἐπακριβῶς τὸ Πρωταγόρου ἐπάγγελμα (Περὶ Ῥητορικῆς Τέχνης, 1402a, 23).
Ὁ Σωκράτης γνωρίζει πλήρως τὶς δυσκολίες τοῦ ἐγχειρήματος ποὺ ἀναλαμβάνει, πλὴν ὅμως ἐμφανίζεται ἀποφασισμένος νὰ τὶς ὑπερβῇ, ἀρκεῖ ἅπαντες νὰ ἔχουν κατὰ νοῦν ὅτι, τὸ πρόβλημα ἔγκειται στὸν στόχον, στὴν ἀναζήτησι τῆς ἀληθείας καὶ ὄχι στὴν ἐπιχειρηματολογία καθ᾽ αὑτήν, γι᾽ αὐτὸ καὶ τὸ ἀνδριστέον καὶ προθυμητέως ὑγιῶς ἔχειν ἔγκειται στό: μὴ παρίωμεν εἰς τὴν ψυχὴν ὡς τῶν λόγων κινδυνεύει οὐδὲν ὑγιὲς εἶναι, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ὅτι ἡμεῖς οὔπω ὑγιῶς ἔχομεν (90e). Ὁ Σωκράτης δὲν ἀνήκει στοὺς κύκλους τῶν σοφιστῶν οὔτε συμπαθεῖ τοὺς ἀπαιδεύτους τοῦ Ἀντισθένους, ὡς ἐκ τούτου δὲν ἐπιθυμεῖ, ὅπως τονίζει στὸ τέλος τῆς ἑνότητος αὐτῆς, νὰ πείσῃ τοὺς συνομιλητές του, ἀλλ᾽ ἑαυτόν: οὐ γὰρ ὅπως τοῖς παροῦσιν ἃ ἐγὼ λέγω δόξει ἀληθῆ εἶναι προθυμήσομαι, εἰ μὴ εἴη πάρεργον, ἀλλ᾽ ὅπως αὐτῷ ἐμοὶ ὅτι μάλιστα δόξει οὕτως ἔχειν (91a). Διὰ τοῦ ἐμφατικοῦ παρεσκευασμένος δὴ οὑτωσὶ ἔρχομαι ἐπὶ τὸν λόγον (91b) ἀναδεικνύεται τὸ ἡράκλειον ἔργον, τὸ ὁποῖον σκέπτεται νὰ φέρῃ εἰς πέρας.
……………………………………………………..
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ ευχαριστούν θερμά τον Δρ. Σταυρόπουλο
Κωνσταντίνο για την άδεια καταγραφής και ανάρτησής στο διαδίκτυο, και το
Σωματείο ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ για την αγαστή συνεργασία και την τεχνική εξυπηρέτηση.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Για οποιαδήποτε πληροφορία ή καταγγελία, παρακαλούμε, ενημερώστε μας στην
κεντρική ιστοσελίδα: https://www.fryktories.net