ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ. Μάθημα 7/12. ΟΙ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΗΒΑΙΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ (84c-88b).Δρ Κωνσταντίνος Σταυρόπουλος.
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ σε συνεργασία με το πολιτιστικό τμήμα του
ΕΛΛΗΝΑΪΣ σας παρουσιάζουν την ΝΕΑ σειρά μαθημάτων: ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ
Με τον Δρ Κωνσταντίνο Σταυρόπουλο
Διπλ. Μηχανολόγο Μηχανικό
Μάθημα 7/12. ΟΙ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΗΒΑΙΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ(84c-88b)
Διοργάνωση: Πολιτιστικό Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΛΛΗΝΑΪΣ
--------------------------------------------------------------------
Σύνοψη μαθήματος:
ΟΙ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΗΒΑΙΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ(84c-88b)Ἡ διατύπωσις τοῦ τρίτου ἐπιχειρήματος, τοῦ ἑδραιωμένου ἐπὶ τῆς ἀξιωματικῆς ἀρχῆς ὅτι, ἡ ψυχὴ τυγχάνει ὂν ἀξύνθετον (78c), δὲν φαίνεται ἱκανὴ νὰ πείσῃ ἀπολύτως τοὺς Θηβαίους Πυθαγορείους, ἡ σιγὴ τῶν ὁποίων κατ᾽ ἀρχὰς καὶ ἀμέσως μετὰ τὸ μὴ ἐνδεῶς (ἐπαρκῶς) λέγεσθαι (84c), ἀναδεικνύει τὸν ἀνακύψαντα προβληματισμὸ λόγῳ τῆς καταπλήξεως ποὺ προκάλεσε ἡ ἐπιχειρηματολογία: «εἰκάζομεν ὅτι αἱ σοφώταται τοῦ Σωκράτους παρατηρήσεις ἐπήνεγκαν τοῖς ἀκροαταῖς κατάπληξιν καὶ ἐντεῦθεν ἡ σιγή. διότι ἔχομεν τὴν γνώμην, ὅτι οἱ ἀκροαταὶ δὲν ἐσίγησαν ἐξ ἀπορίας. τοῦτο συνέβη μόνον τῷ Κέβητι καὶ τῷ Σιμμίᾳ, ἀλλὰ περὶ τούτων λέγει ἀντιθετικῶς, ὡς μαρτυρεῖ ὁ σύνδεσμος: Κέβης δὲ καὶ Σιμμίας» (Μιστριώτης, σ. 217). Ἡ πυθαγορικὴ δοξασία, τὴν ὁποίαν αἰνίσσεται ὁ Ἀριστοτέλης στὸ Περὶ ψυχῆς, ὅτι τὴν ψυχήν: ἁρμονίαν γάρ τινα αὐτὴν λέγουσι· καὶ γὰρ τὴν ἁρμονίαν κρᾶσιν καὶ σύνθεσιν ἐναντίον εἶναι (407b, 35-36), φαίνεται νὰ ἔχῃ ἐπηρεάσει κατὰ κύριον λόγον τὸν Σιμμία, τὴν ὁποίαν καὶ διατυπώνει εὐθαρσῶς: εἰ οὖν τυγχάνει ἡ ψυχὴ οὖσα ἁρμονία τις (86c). Παρατηρητέον ὅτι, ἡ ἔνστασις τοῦ Σιμμίου δὲν φαίνεται ν᾽ ἀναιρῇ τὸ ἀξύνθετον τῆς ψυχῆς, πολλῷ δὲ μᾶλλον τὸ ἀειδὲς καὶ τὸ ἀόρατον, τοῦτ᾽ ἔστιν ὅλες τὶς κατηγορήσεις ποὺ ἀπετέλεσαν τὴν ὀντολογικὴ βάσι τοῦ προαναφερθέντος τρίτου ἐπιχειρήματος, ἐξ οὗ καὶ ἡ δυσκολία τῆς διαλεκτικῆς ἀναιρέσεως ποὺ θ᾽ ἀκολουθήσῃ.
Ἔχει προηγηθῆ ἡ χαλαρωτικὴ εἰσαγωγή (84c-85b), τὴν ὁποίαν ὑποδεικνύει ἡ σιγὴ τῶν διαλεγομένων (84c): «ἀκολουθεῖ γενικὴ σιωπή ... δραματουργικά, τὸ διάλειμμα χρησιμεύει γιὰ νὰ μειώσῃ τὴν ἔντασι τῆς συζήτησης καὶ νὰ δώσῃ μία συναισθηματικὴ ἀνακούφισι» (Taylor, σ. 231). Ἐν συνεχείᾳ, ὁ Σωκράτης ἀφ᾽ ἑνὸς θὰ παροτρύνῃ τοὺς συνομιλητές του νὰ μὴ διστάσουν νὰ ἐκφρασθοῦν εὐθαρσῶς διὰ τοῦ μηδὲν ἀποκνήσητε (84c), ἀφ᾽ ἑτέρου θὰ τονίσῃ τὸ ἰδεολογικὸν μέρος τῆς στάσεώς του ἔναντι τοῦ θανάτου: οὐ ξυμφορὰν ἡγοῦμαι τὴν παροῦσαν τύχην, χρωματίζοντάς το μὲ τὴν ἐντυπωσιακὴ καὶ αἰσθητικῶς ἄψογη εἰκόνα τοῦ λεγομένου «κυκνείου ᾄσματος», τὴν δανεισμένη ἀπὸ τὸν μῦθον καὶ τὴν παράδοσι: τῶν κύκνων δοκῶ φαυλότερος ὑμῖν εἶναι τὴν μαντικήν, οἳ ἐπειδὰν αἴσθωνται ὅτι δεῖ αὐτοὺς ἀποθανεῖν, ᾄδοντες καὶ ἐν τῷ πλείστῳ χρόνῳ, τότε δὴ πλεῖστα καὶ μάλιστα ᾄδουσι, γεγηθότες (χαρούμενοι) ὅτι μέλλουσι παρὰ τὸν θεὸν ἀπιέναι οὗπέρ εἰσι θεράποντες (84e καὶ 85a). Οἱ ὁμόδουλοί του κύκνοι, ὅπως ἐπισημαίνει, δικαιολογῶντας τὴν εὐχάριστη διάθεσι ποὺ ἐπιδεικνύουν πρὸ τοῦ θανάτου: τοῦ Ἀπόλλωνος ὄντες μαντικοί τέ εἰσι καὶ προειδότες τὰ ἐν ᾍδου ἀγαθὰ ᾄδουσι καὶ τέρπονται ἐκείνην τὴν ἡμέραν (85b). Ἄλλως τε, ἡ ὑπόμνησις τοῦ θεοῦ τῶν Δελφῶν μόνον τυχαία δὲν πρέπει νὰ θεωρηθῇ, καθώς, ἐκτὸς αὐτῶν ποὺ ἐλέχθησαν στὴν Εἰσαγωγὴν τοῦ παρόντος: τὸ εἰς τὸν Ἀπόλλω προοίμιον (60d), ἡ κρίσις του περὶ τοῦ Σωκράτους, τὴν ὁποίαν διασῴζει ὁ Δ. Λαέρτιος στοὺς Βίους Φιλοσόφων: ἀνδρῶν ἁπάντων Σωκράτης σοφώτατος (Σωκράτης, 37), ἀπετέλεσε μέρος τῆς ὑπερασπιστικῆς γραμμῆς τοῦ Ἀθηναίου φιλοσόφου κατὰ τὴν ἀκροαματικὴν διαδικασίαν: ἀνεῖλεν οὖν ἡ Πυθία μηδένα σοφώτερον εἶναι (Ἀπολογία Σωκράτους, 21a).
Ὁ Σιμμίας παρουσιάζει τὴν ἔνστασιν τῆς ἁρμονίας μὲ μίαν οἱονεὶ ἐπιφύλαξι, διότι θεωρεῖ ὅτι ἐλλείψει ἑνὸς θείου λόγου (85d), «μιᾶς ἀποκάλυψης, πρέπει ὁ καθεὶς νὰ μελετήσῃ θαρραλέα ὅλες τὶς ἀνθρώπινες θεωρίες ποὺ ἔχουν διατυπωθῆ γιὰ τὸ πρόβλημα καὶ νὰ υἱοθετήσῃ ἐκείνη πού, μετὰ ἀπὸ διεξοδικὴ ἐξέτασι, παρουσιάζεται πιὸ ἀξιόπιστη» (Taylor, σ. 232): περὶ τῶν τοιούτων … τὸ μὲν σαφὲς εἰδέναι ἐν τῷ νῦν βίῳ ἢ ἀδύνατον εἶναι ἢ παγχάλεπόν τι (85c). Καὶ συνεχίζει θέτοντας τὶς προαναφερθεῖσες ἀναλογίες λύρας καὶ σώματος, ψυχῆς καὶ ἁρμονίας, ὅπου ἁρμονία: «ὁ συντονισμένος, ἐν συμφωνίᾳ, μουσικὸς ἦχος ποὺ παράγουν οἱ κουρδισμένες χορδές» (Πετράκης, σ. 261 καὶ LSJ, IV). Ἐὰν αὐτὸ ἰσχύῃ, τότε οὐδεμία γὰρ μηχανὴ (κατὰ κανέναν τρόπον) ἂν εἴη τὴν μὲν λύραν εἶναι διερρωγυιῶν τῶν χορδῶν καὶ τὰς χορδὰς θνητοειδεῖς οὔσας, τὴν δὲ ἁρμονίαν ἀπολωλέναι τὴν τοῦ θείου τε καὶ ἀθανάτου ὁμοφυῆ τε καὶ ξυγγενῆ, προτέραν τοῦ θνητοῦ ἀπολομένην (86b). Στὴν ἀνωτέρω θεωρίαν του ὁ Σιμμίας θὰ προσδώσῃ περισσότερον κῦρος, καθὼς θὰ ὑπενθυμίσῃ τῶν θεωριῶν τοῦ διασήμου Πυθαγορείου Ἰατροφιλοσόφου Ἀλκμέωνος τοῦ Κροτωνιάτου, οὐ μὴν καὶ τοῦ Ἱπποκράτους, περὶ τῶν λεγομένων κράσεων, τοῦτ᾽ ἔστιν τοῦ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ καὶ ξηροῦ καὶ ὑγροῦ (86c).
Ὁ Κέβης θὰ διατυπώσῃ νέαν ἔνστασι, περὶ τῆς καταγωγῆς τῆς ὁποίας οἱ μελετητὲς ἐμφανίζονται διχασμένοι· ὁ μὲν Taylor (σ. 234) θεωρεῖ ὅτι: «ἡ ἀναφορὰ ποὺ κάνει στὴν ἐναλλαγὴ ἀπώλειας καὶ ἀναπλήρωσης στὸν ἀνθρώπινο ὀργανισμὸ ὑποδηλώνει ἀμέσως ἡρακλείτεια προέλευσι», ὁ δὲ Παπανοῦτσος (σ. 126) λόγῳ τῶν λέξεων ἱμάτιον ἢ ὕφασμα, ὀρφική. Ἀνεξαρτήτως αὐτῶν, στὴν περὶ οὗ ὁ λόγος ἔνστασιν ἐπ᾽ οὐδενὶ δὲν ἀμφισβητεῖται ἡ προΰπαρξις τῆς ψυχῆς: ὅτι μὲν γὰρ ἦν ἡμῶν ἡ ψυχὴ καὶ πρὶν εἰς τόδε τὸ εἶδος ἐλθεῖν … πάνυ ἱκανῶς ἀποδεδεῖχθαι· διαφωνεῖ εἰς τὸ ὅτι ὡς δὲ καὶ ἀποθανόντων ἡμῶν ἔτι που ἔστιν, ἂν καὶ ἀδυνατεῖ ν᾽ ἀποδεχθῇ τὴν ἀντίληψιν τοῦ Σιμμίου (μὴ ἐπαχθές ἐστιν) ὅτι: οὐκ ἰσχυρότερον πολυχρονιώτερον ψυχὴ σώματος (87a). Ἐν τούτοις καὶ γιὰ νὰ καταστήσῃ σαφέστερα τὰ ὅσα λέγει, εἰσάγει, δίκην ἀναλογικοῦ συλλογισμοῦ (Bormann, σ. 162), τὴν εἰκόνα τοῦ ὑφάντη (ψυχὴ) καὶ τοῦ ὑφάσματος (σῶμα), τοῦ ὁποίου ὑφάντη κάποια στιγμὴ ἡ δύναμις ἐξαντλεῖται καὶ φθείρεται: ὁ γὰρ ὑφάντης οὗτος, πολλὰ κατατρίψας τοιαῦτα ἱμάτια καὶ ὑφηνάμενος, ἐκείνων μὲν ὕστερος ἀπόλωλε πολλῶν ὄντων, τοῦ δὲ τελευταίου, οἶμαι πρότερος (87c). Ἑπομένως καὶ παρὰ τὸ ὅτι ὁ Κέβης ὑπερτονίζει τόσῳ τὴν ἀξιολογικὴν ὅσῳ καὶ τὴν ὀντολογικὴν ὑπεροχὴν τῆς ψυχῆς ἔναντι τοῦ σώματος, γιατί ν᾽ ἀπορρίψῃ ὅτι: τὴν διάλυσιν τοῦ σώματος τῇ ψυχῇ φέρει ὄλεθρον; (88b) Πάντοτε θὰ ὑπάρχῃ τὸ τελευταῖον ὕφασμα (87e), διὰ τοῦ ὁποίου ὑποδεικνύεται ὁ ὁριστικὸς θάνατος τῆς μετενσωματωθείσης ψυχῆς πρὸ ἑνός, ἐκ τῶν πολλῶν, σωματικῶν θανάτων. Ἄρα, μᾶλλον ἀνοήτως θαρρεῖν, ὁ ὁποιοσδήποτε ἀντιμετωπίζει θαρραλέως τὸν θάνατον, ἐκτὸς καὶ ἂν ἀποδειχθῇ ἐπαρκῶς τὸ ζητούμενον: ὃς ἂν μὴ ἔχῃ ἀποδεῖξαι, ὅτι ἔστι ψυχὴ παντάπασιν ἀθάνατόν τε καὶ ἀνώλεθρον (88b).
Ἐπισημαίνονται ἐπίσης καὶ τὰ ἑξῆς: α) ἡ ἔνστασις θεωρεῖται
διαδικασία στὴν Διαλεκτικήν, διὰ τῆς ὁποίας, ὅπως ἐπισημαίνει ὁ Πρόκλος,
ἀναιρεῖται ἀπὸ τὸν ἐνιστάμενον, ὁ ὁποῖος ἁπλῶς ἐκφράζει τὴν διαφωνίαν του (σ.σ.
δὲν ἔχει τὴν ὑποχρέωσι νὰ τὴν ἀποδείξῃ) ἡ ὁμαλὴ πορεία τῆς διαλεκτικῆς
συζητήσεως (πρότασις, ἔκθεσις, διορισμός, κατασκευή,
ἀπόδειξις καὶ συμπέρασμα): κωλύει τὴν ὅλην ἀτραπὸν τοῦ λόγου
ἤτοι πρὸς τὴν κατασκευὴν ἢ τὴν ἀπόδειξιν ἀπαντῶσα (Εἰς τὸ πρῶτον τῶν
Εὐκλείδου Στοιχείων, 203, 4-15), β) οἱ γεγηθότες (85a) εἶναι Μετοχὴ Παρακειμένου (γέγηθα)
τοῦ ῥήματος χαίρω, γ) τὸ διερρωγυιῶν (86a) εἶναι Μετοχὴ Παρακειμένου (διέρρωγα)
τοῦ ῥήματος διαρρήγνυμι (διασπῶ), δ) ὁ εὐπορώτερος στὴν ἐρώτησι
τοῦ Σιμμίου: εἰ οὖν τις ὑμῶν εὐπορώτερος ἐμοῦ; εἶναι ὁ «εὐκόλως
δυνάμενος νὰ ἀποκριθῇ» (Μιστριώτης, σ. 228), ε) ὁ ὑφηνάμενος (87c) εἶναι Μετοχὴ Παρακειμένου τοῦ ῥήματος ὑφαίνομαι
ἢ ὑφηνάμην καὶ ζ) ἡ εἰδικὴ σημασία τοῦ ἔχειν στὴν πρότασι: ὃς
ἂν μὴ ἔχῃ ἀποδεῖξαι (88b), τὴν ὁποίαν ἐπισημαίνει ὁ Γ. Μιστριώτης (σ. 235): «ὅταν τὸ ἔχειν
συντάσσηται πρὸς Ἀπαρέμφατον, ἐξηγεῖται διὰ τοῦ δύνασθαι».
……………………………………………………..
Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ ευχαριστούν θερμά τον Δρ. Σταυρόπουλο
Κωνσταντίνο για την άδεια καταγραφής και ανάρτησής στο διαδίκτυο, και το
Σωματείο ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ για την αγαστή συνεργασία και την τεχνική εξυπηρέτηση.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Για οποιαδήποτε πληροφορία ή καταγγελία, παρακαλούμε, ενημερώστε μας στην
κεντρική ιστοσελίδα: https://www.fryktories.net