ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ. Μάθημα 3/12. «ΤΑ ΕΝΑΝΤΙΑ ΕΚ ΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙΩΝ (69e-72d)». Δρ Κωνσταντίνος Σταυρόπουλος

Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ σε συνεργασία με το πολιτιστικό τμήμα του ΕΛΛΗΝΑΪΣ σας παρουσιάζουν την ΝΕΑ σειρά μαθημάτων: ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ

Με τον Δρ Κωνσταντίνο Σταυρόπουλο
Διπλ. Μηχανολόγο Μηχανικό

Μάθημα 3/12. «ΤΑ ΕΝΑΝΤΙΑ ΕΚ ΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙΩΝ(69e-72d)»

Διοργάνωση: Πολιτιστικό Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΛΛΗΝΑΪΣ

--------------------------------------------------------------------

Σύνοψη μαθήματος:

Ὁ Κέβης δυσκολεύεται νὰ διαφωνήσῃ ἀπολύτως μὲ τὰ προλεχθέντα, διότι οἱ ἄνθρωποι ἐπιδεικνύουν πολλὴν ἀπιστίαν, ὅταν ἀναφέρωνται στὰ τῆς ψυχῆς, ἴσως διότι θεωροῦν ὅτι, κατὰ τὴν στιγμὴν τοῦ θανάτου, ἡ ψυχὴ διαφθείρηταί τε καὶ ἀπολλύηται, ἐγκαταλείπει δὲ τὸ σῶμα ὥσπερ πνεῦμα καὶ καπνὸς διασκεδασθεῖσα (70a). Ἡ θεωρία τῆς Μεταδόσεως (θτΜ) φαίνεται νὰ προβληματίζῃ τοὺς ἐκ Θηβῶν Πυθαγορείους, οἱ ὁποῖοι ἂν καὶ τύποις ἀσπάζονται τὴν παραδοσιακὴ ἄποψι ποὺ αἰνίσσεται ὁ Σωκράτης, τὴν θεωρίαν τῆς Προϋπάρξεως (θτΠ) τῶν Ὀρφικῶν καὶ θἄπρεπε νὰ μὴ τὴν ἀμφισβητοῦν ἐπ᾽ οὐδενί, ἀνησυχοῦν λόγῳ τοῦ ὅτι ἡ πολλὴ καὶ καλὴ ἐλπίς, ἡ οὐκ ὀλίγη παραμυθία, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς ἀποδείξεως(Μιστριώτης, σ. 154) καὶ πίστις, περὶ τῆς δυνάμεως καὶ τῆς φρονήσεως πού, ἡ ψυχὴ ἀποθανόντος τοῦ ἀνθρώπου ἔχει (70b), ἐνδέχεται νὰ συσκοτίζουν τοὺς λόγους. Οἱ κωμῳδιοποιοί, ὅπως λ.χ. ὁ Ἀριστοφάνης στὶς Νεφέλες καὶ ὁ Ἀμειψίας, ἰδιαιτέρως δὲ ὁ Εὔπολις, ὁ ὁποῖος συμφώνως πρὸς τὸν Ὀλυμπιόδωρον ἐλοιδωροῦσε: ἐκεῖνον τὸν ἀδολέσχην καὶ πτωχὸν Σωκράτην (Εἰς Πλάτωνος Φαίδωνα, 9, 56, 5), ἴσως νὰ διαφωνοῦν μὲ τὸν τρόπο παρουσιάσεως τοῦ θέματος καὶ νὰ θεωροῦν τοὺς λόγους ποὺ ἐκφέρει ὡς μὴ προσήκοντας (70c), πλὴν ὅμως φαίνεται ἀποφασισμένος νὰ ἐπιμείνῃ τόσῳ στὸ διαμυθολογεῖν, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς ἐξιστορήσεως τοῦ: μεταβάλλειν τὸν θάνατον καὶ τὴν ζωὴν εἰς ἄλληλα (Ὀλυμπιόδωρος, 9, 55, 8) ὅσῳ καὶ στὸ διασκοπεῖσθαι (:διερευνῶ λεπτομερῶς).

Ἂς ἐξετάσωμε τώρα τὶς περὶ ψυχῆς ἀπόψεις ποὺ συζητῶνται στὸ ἄστυ κατὰ τὰ μέσα τοῦ δ´ αἰῶνος, καθὼς «ὁ φιλόσοφος, ἐπειδὴ ἀκριβῶς γνωρίζει ὅτι στὴν ἕνωσι τῆς ψυχῆς μὲ τὸ σῶμα ἡ ψυχὴ ἔχει τὰ πρωτεῖα, μπορεῖ ν᾽ ἀξιολογήσῃ ὀρθὰ τὴν σωματικὴ ζωὴ καὶ νὰ τῆς προσδώσῃ τὴν θέσι ποὺ τῆς ἁρμόζει στὴν ἱεραρχία ψυχῆς καὶ σώματος» (Bormann, σ. 63). Κατὰ τὴν «ἀσθενεστάτην» θτΠ, πλὴν ὅμως παραδοσιακήν, «ἥτις συνάπτεται πρὸς τὴν δυΐζουσαν, αἱ ψυχαὶ ὑπάρχουσιν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς καὶ ἔρχονται εἰς τὰ διάφορα σώματα ἅμα τῇ γεννήσει» (Βορέας, σ. 227), ἐνῷ συμφώνως πρὸς τὴν θτΜ, τὴν «πιθανωτέρα λόγῳ τῶν ἀναμφισβητήτων φαινομένων τῆς κληρονομικότητος»: «ἡ ψυχὴ τοῦ παιδίου εἶναι μοῖρα τῆς ψυχῆς τῶν γονέων, ἀποσπάς, κατὰ τὸν χρόνον τῆς γεννήσεως μεταδιδομένη» (Αὐτόθι, σ. 228). Πρὸς τὴν κατεύθυνσι τῆς θτΠ συντάσσονται στὸν Μένωνα: ἱερεῖς τε καὶ ἱέρειες … ὁ Πίνδαρος καὶ ἄλλοι πολλοὶ τῶν ποιητῶν ὅσοι θεῖοί εἰσιν … φασὶ γὰρ τὴν ψυχὴν τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἀθάνατον καὶ τοτὲ μὲν τελευτᾶν -ὃ δὴ ἀποθνῄσκειν καλοῦσι- τοτὲ δὲ πάλιν γίγνεσθαι, ἀπόλλυσθαι δ᾽ οὐδέποτε (81b), τὴν συνδρομὴν τῶν ὁποίων θὰ χρειασθῇ στόν, κατ᾽ Ὀλυμπιόδωρον ἐκ τῶν ἀναμνήσεων λόγον (11, 1) καὶ ποὺ προσδιορίζεται ἀπολύτως ὡς: Ὀρφικὸς καὶ Πυθαγόρειος (10, 60, 6).

Τὸ πρῶτο ἐπιχείρημα, πιὸ γνωστὸ καὶ ὡς ἐπιχείρημα τῶν ἐναντίων ποὺ θ᾽ ἀκολουθήσῃ εὐθὺς ἀμέσως, ἀρύεται ἀπὸ τὴν παράδοσι τῶν Ῥεόντων, ἤτοι τῶν ὀπαδῶν τῶν Ἡρακλείτου, ἐπακριβῶς ἀπὸ τὸ ἀπόσπασμα ποὺ διασῴζει ὁ Πλούταρχος (καὶ ὁ Σέξτος Ἐμπειρικὸς εἰς τὰς Πυρρωνείους ὑποτυπώσεις, ΙΙΙ, 230) στὸν Παραμυθητικὸν πρὸς Ἀπολλώνιον (10, 106e): ταὐτό τ᾽ ἔνι ζῶν καὶ τεθνηκὸς καὶ τὸ ἐγρηγορὸς καὶ τὸ καθεῦδον καὶ νέον καὶ γηραιόν· τάδε γὰρ μεταπεσόντα ἐκεῖνά ἐστι κἀκεῖνα πάλιν μεταπεσόντα ταῦτα (D-K, Ἡράκλειτος, B, 88). Τὸ λόγιον αὐτὸ τοῦ Ἐφεσίου συνάπτεται πρὸς ἕναν παλαιὸν λόγον, τοῦτ᾽ ἔστιν ὀρφικόν, ὁ ὁποῖος περιγράφει τὴν κίνησι τῶν ψυχῶν ἀπὸ τὸν ᾍδη πρὸς τὴν Γῆ: ἐνθένδε ἀφικόμεναι ἐκεῖ καὶ πάλιν γε δεῦρο ἀφικνοῦνται καὶ γίγνονται ἐκ τῶν τεθνεώτων (70c). Ἄρα: ἐκ τῶν ἀποθανόντων τοὺς ζῶντας καὶ οὐδαμόθεν ἄλλοθεν γίγνονται οἱ ζῶντες ἢ ἐκ τῶν τεθνεώτων (70d)· αὐτὸ ὅμως πρέπει ν᾽ ἀποδειχθῇ: ἄλλου ἄν του δέοι (:ἐὰν παραστῇ ἀνάγκη στὸ μέλλον) λόγου (Αὐτόθι).

Ὁ Σωκράτης θὰ προσφύγῃ στὸν κόσμον ζῴων πάντων καὶ φυτῶν (Αὐτόθι), ὑπαινισσόμενος ἕνα θέμα τῶν Μυστηρίων· τὸν στάχυν καὶ τὸν σπόρον: «ὁ σπόρος π.χ. πέφτει στὴν γῆ καὶ πεθαίνει ὡς σπόρος. ἀπὸ τὸν νεκρὸ ὅμως σπόρο γίνεται ἕνα φυτό. τὸ φυτὸ παράγει σπόρους, τὸ ἴδιο πεθαίνει· ἀπὸ τὸν σπόρο γεννιέται πάλι ἕνα φυτὸ κ.ο.κ.» (Bormann, σ. 132). Ἀλλὰ καὶ στοὺς ἀνθρώπους τὰ ἴδια δὲν παρατηροῦνται; Ἂς δοῦμε κάποια παραδείγματα ποὺ ἱκανοποιοῦν αὐτὴν τὴν γενικὴ ἀρχή, τὴν ἐκ τῶν ἐναντίων τὰ ἐναντία (70e): ἐξ ἐλάττονος ὄντος πρότερον ἔπειτα μεῖζον γίγνεσθαι (Αὐτόθι), ἀλλὰ καὶ ἐκ μείζονος ὄντος πρότερον ὕστερον ἔλαττον γενήσεται (71a), ἐπίσης: ἐξ ἰσχυροτέρου γε τὸ ἀσθενέστερον καὶ ἐκ βραδυτέρου τὸ θᾶττον, τὸ χεῖρον ἐξ ἀμείμονος καὶ τὸ δικαιότερον ἐξ ἀδικωτέρου (Αὐτόθι). Ἑπομένως καὶ εἰς ἄψογον Δυϊκόν: μεταξὺ ἀμφοτέρων τῶν ἐναντίων δυοῖν ὄντοιν δύο γενέσεις, ἀπὸ μὲν τοῦ ἑτέρου ἐπὶ τὸ ἕτερον, ἀπὸ δ᾽ αὗ τοῦ ἑτέρου πάλιν ἐπὶ τὸ ἕτερον (71b). Μόνον ποὺ ὅλες αἱ ἀνωτέρω συζυγίαι, ἐπακριβῶς ἕως τὴν τοῦ ἐγρηγορέναι καὶ καθεύδειν, ἀναφέρονται σ᾽ ἕνα ὑποκείμενο, στὸν πάντα ἄνθρωπον: «δὲν γεννιέται τὸ δίκαιο, καθαυτὸ νοούμενο, ἀλλὰ εἶναι ὁ ἄνθρωπος ποὺ ἀπὸ ἄδικος γίνεται δίκαιος καὶ ἀντίστροφα· δὲν γεννιέται ἡ ἐγρήγορση ἀπὸ τὸν ὕπνο, ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος εἶναι τὸ ὑποκείμενον, στὸ ὁποῖο γίνεται ἡ ἀλλαγὴ ἀπὸ τὸν ὕπνο στὴν ἐγρήγορση» (Bormann, σσ. 133-134). Τὰ πράγματα ἀλλάζουν ὅταν ἀναφερόμαστε στὴν συζυγίαν ζωῆς καὶ θανάτου ἢ ζῆν καὶ τεθνάναι (71d), διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκλάβωμε ὡς ὑποκείμενον τῆς μεταβολῆς αὐτῆς τὸν ἄνθρωπον ὡς ὁλότητα. Γιατί; Διότι τὸ σῶμα δὲν ἐπιζεῖ μετὰ θάνατον, ἀποσυντίθεται εἰς τὰ ἐξ ὧν συνετέθη· ἄρα, κατὰ τὸν ἴδιον τρόπο πού: «ἡ ἐγρήγορση καὶ ὁ ὕπνος εἶναι ἐναλασσόμενες καταστάσεις τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ζωὴ καὶ ὁ θάνατος εἶναι ἐναλασσόμενες καταστάσεις τῆς ψυχῆς» (Bormann, σ. 134), ἐξ οὗ καὶ τὸ συμπερασματικόν: ἔστι τῷ ὄντι καὶ τὸ ἀναβιώσκεσθαι καὶ ἐκ τῶν τεθνεώτων τοὺς ζῶντας γίγνεσθαι καὶ τὰς τῶν τεθνεώτων ψυχὰς εἶναι (72d).

Σημειωτέον ὅτι, τὰ ἐναντία συνιστοῦν μίαν ἐκ τῶν τεσσάρων περιπτώσεων τοῦ ἀντικεῖσθαι τῶν Κατηγοριῶν· τὰ λοιπὰ εἶναι τὰ πρός τι,ἡ στέρησις καὶ ἕξις καὶ ἡ κατάφασις καὶ ἀπόφασις: ἀντίκεται δὲ ἕκαστον τῶν τοιούτων, ὡς τύπῳ εἰπεῖν (:συνοπτικῶς), ὡς μὲν τὰ πρός τι οἷον τὸ διπλάσιον τῷ ἡμίσει, ὡς δὲ τὰ ἐναντία τὸ κακὸν τῷ ἀγαθῷ, ὡς δὲ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν οἷον τυφλότης καὶ ὄψις, ὡς δὲ κατάφασις καὶ ἀπόφασις οἷον κάθηται -οὐ κάθηται (11b, 19-24). Σὲ τί ἔγκειται τὸ διαφέρον τῶν ἐναντίων ἔναντι τῶν λοιπῶν ἀντικειμένων, ἰδιαιτέρως ἔναντι τῆς τελευταίας μορφῆς; Στὴν ἀναγκαίαν δήλωσι ἀληθείας ἢ ψεύδους τῶν δύο προτάσεων ποὺ τὴν συνιστοῦν: στὰ μὲν ἐναντία, ὅπως λ.χ., τὸ γὰρ ὑγιαίνειν Σωκράτη τῷ νοσεῖν Σωκράτη ἐναντίον ἐστιν· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐπὶ ἀναγκαῖον ἀεὶ θάτερον δὲ ψεῦδος εἶναι (13b, 14-16), ἐνῷ στὴν κατάφασιν καὶ ἀπόφασιν: τὸ γὰρ νοσεῖν Σωκράτη καὶ τὸ μὴ νοσεῖν Σωκράτη, ὄντος τε αὐτοῦ φανερὸν ὅτι τὸ ἕτερον αὐτῶν ἀληθὲς ἢ ψεῦδος καὶ μὴ ὄντος ὁμοίως· τὸ μὲν γὰρ νοσεῖν μὴ ὄντος ψεῦδος, τὸ δὲ μὴ νοσεῖν ἀληθές (Αὐτόθι, 29-33).

Ἐπισημαίνονται ἐπίσης καὶ τὰ ἑξῆς: α) ἡ δύναμις κατ᾽ Ὀλυμπιόδωρον δηλοῖ τὴν ζωτικὴν ἐνέργειαν, ἐνῷ ἡ φρόνησις τὴν ἐπιστημονικὴν ἕξιν (9, 7) καὶ ὄχι τὴν ἀρετὴν τοῦ λογιστικοῦ τῆς ψυχῆς τῆς Πολιτείας, β) ἡ συνεχὴς χρῆσις τοῦ γίγνεσθαι καὶ τῶν παραγώγων του συνάπτεται πρὸς τὴν παλιγγενεσίαν (πάλιν σὺν γένεσις), ἡ ὁποία θεωρεῖται ὁ πρότερος ὅρος τῆς μετενσωματώσεως τῶν ψυχῶν (Γούδης, σ. 278), γ) τὸ ἀνταποδιδόναι στὴν ῥητορικὴ ἐρώτησι: οὐκ ἀνταποδώσομεν τὴν ἐναντίαν γένεσιν, ἀλλὰ ταύτῃ χωλὴ ἔσται ἡ φύσις; (71e) ὑπέχει τὴν ἔννοιαν τοῦ «τιθέναι τι ... διότι ἐὰν ὑποτεθῇ, ὅτι ὑπάρχει μόνον θνῄσκειν ἄνευ τοῦ ἀναβιώσκεσθαι, κατὰ τοῦτο ἡ φύσις γίνεται χωλή, ἐν ᾧ ἐν τοῖς ἀναλόγοις εἶναι ἀρτία, π.χ. εἰς τὸ κοιμᾶσθαι ἀντίστοιχον εἶναι τὸ ἐγρηγορέναι» (Μιστριώτης, σ. 161) καὶ δ) ὁ Ἀναξαγόρας, τοῦ ὁποίου ἀναφέρεται ἡ περὶ τῶν χρημάτων ῥῆσις: ὁμοῦ πάντα χρήματα (72c καὶ D-K, Α, 45) ὑπῆρξεν ὁ διδάσκαλος τοῦ Σωκράτους· στὸν Κλαζομένιον θὰ ἐπανέλθῃ, συμπληρώνοντας τὸ ἀνωτέρω: νοῦς ἐστὶν ὁ διακοσμῶν καὶ πάντων αἴτιος (97c καὶ D-K, Α, 47), γιὰ νὰ τονίσῃ τὸ πλημμελὲς τῆς διδασκαλίας τῶν φυσιολόγων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΒΟΡΕΑ, Θ. (1972). Εἰσαγωγὴ εἰς τὴν Φιλοσοφίαν, ΟΕΔΒ, Ἀθῆναι.

ΓΟΥΔΗ, Ν.Δ. (1973, 1983). Πλάτωνος Πρωταγόρας καὶ Φαίδων, Παπαδήμας, Ἀθῆναι.

BORMANN, K. (2006). Πλάτων, Μτφρ. Ἰ. Καλογερᾶκος, Καρδαμίτσας, Ἀθῆναι.

ΜΙΣΤΡΙΩΤΟΥ, Γ. (1912). Πλάτωνος Φαίδων, Σακελλαρίου, Ἀθῆναι.

WESTERINC, L. (1976). The Greek Commentaries on Plato's Phaedo, North Holland, Oxford.
.………………………………………………………..

Σύντομο βιογραφικό του εισηγητή:

Ὁ Κωνσταντῖνος Σταυρόπουλος Τῷ 1983 εἰσήχθη στὸ Τμῆμα τῶν Μηχανολόγων Μηχανικῶν τῆς Πολυτεχνικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Πατρῶν, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀπεφοίτησε τῷ 1989.
Ἐξεπλήρωσε τὶς στρατιωτικὲς ὑποχρεώσεις του τὸν Νοέμβριο τοῦ 1991 καὶ ἀπὸ τὸν Μάρτιο τοῦ 1992 ἐργάζεται ὡς Διπλ. Μηχανικὸς στὸν ἰδιωτικὸ τομέα.
Τῷ 2002 εἰσήχθη, κατόπιν ἐξετάσεων, στὸ Μεταπτυχιακὸ Τμῆμα Ἱστορίας τῆς Φιλοσοφίας τοῦ Ἀθήνῃσι Πανεπιστημίου (ΕΚΠΑ), ἐκπονῶντας τὴν Μεταπτυχιακὴ Ἐργασία: Ἡ πολεμικὴ τοῦ Πλωτίνου ἐναντίον τῶν Γνωστικῶν, ἐνῷ τῷ 2018 κατέθεσε καὶ ὑπεστήριξε τὴν διδακτορικὴ διατριβή του: Ἡ Μαθηματικὴ δομὴ τοῦ Πλατωνικοῦ ἐπιχειρήματος, γιὰ τὴν ὁποίαν ἔλαβε τὸν βαθμὸν ἄριστα, μὲ Ἐπόπτη Καθηγητὴ τὸν Κ.Γ. Νιάρχο.
Συμμετέχει ἀνελλιπῶς στὰ Συνέδρια τοῦ Ὀλυμπιακοῦ Κέντρου Φιλοσοφίας καὶ Παιδείας ἀπὸ τοῦ 2004 καὶ ἔνθεν καὶ τῆς Διεθνοῦς Ἐπιστημονικῆς Ἑταιρείας Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Φιλοσοφίας, ἐνῷ ἔχει συγγράψει ἄρθρα καὶ μελέτες γιὰ τὴν φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνος, τοὺς Προσωκρατικούς, τὴν Νεοπλατωνικὴ φιλοσοφίακαὶ τὸν Μαθηματικὸ πλατωνισμό, τὰ ὁποῖα ἔχουν δημοσιευθῆ στὰ περιοδικὰ Σωκράτης, Celestiaκαὶ Skepsis.
Συμμετέχει ἐνεργῶς στὴν Ὁμάδα Ἀναγνώσεως Μαθηματικῆς Λογοτεχνίας Θαλῆς+Φίλοι καὶ στὸ Μεταπτυχιακὸ Σεμινάριο Φιλοσοφίας τοῦ ΕΜΠ.
Εἶναι ἱδρυτὴς τοῦ συλλόγου φίλων τῆς Πλατωνικῆς Φιλοσοφίας «Νέα Ἀκαδήμεια», στὴν ὁποίαν ἔχει θέσει ὡς στόχον ζωῆς τὴν μελέτην τῶν πλατωνικῶν διαλόγων διὰ τῶν λογικῶν πραγματειῶν τοῦ Ἀριστοτέλους.
……………………………………………………..

Οι ΦΡΥΚΤΩΡΙΕΣ ευχαριστούν θερμά τον Δρ. Σταυρόπουλο Κωνσταντίνο για την άδεια καταγραφής και ανάρτησής στο διαδίκτυο, και το Σωματείο ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ για την αγαστή συνεργασία και την τεχνική εξυπηρέτηση.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Για οποιαδήποτε πληροφορία ή καταγγελία, παρακαλούμε, ενημερώστε μας στην κεντρική ιστοσελίδα: https://www.fryktories.net