Αποτέλεσμα εικόνας
Ερευνά και καταγράφει:
Φυλλίτσα Αθηναϊς Αναπνιώτου
Ιστορικός – Ερευνήτρια, Συγγραφέας, Εικαστικός
Fb : Fillitsa Athinais Anapniotou

Από παλαιοτάτων χρόνων, η γυναικεία ομορφιά θεωρήθηκε από τους αρχαίους Έλληνες, ως ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της Ελληνικής καθημερινότητας και διαχρονικότητας.
Λάτρευαν το ωραίο και καλαίσθητο σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας και γενικά σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής εξέλιξης.

Το κυριότερο όμως είναι ότι, στον Ελληνικό στοχασμό, η γυναικεία ομορφιά, το «Κάλλος», ξεκινούσε μεν από την ωραιότητα του προσώπου και του σώματος, αλλά επεκτεινόταν και σε άλλες, εσώτερες παραμέτρους, με απώτερο σκοπό, την διαύγεια και την καλλιέργεια της ψυχής και του πνεύματος.

Γι’ αυτό άλλωστε, κατά την αρχαιότητα, η Ελλάδα αποκαλούνταν σύμφωνα με τις ιστορικές γραπτές παραδόσεις, ως «καλιγύναιξ», η χώρα δηλαδή με τις ομορφότερες γυναίκες.
 Ο λόρδος Πιούλιν Τζόουνς, σε διάλεξή του στο Πανεπιστήμιο της Ουαλίας, παλαιότερα, μεταξύ άλλων, είπε για την γυναίκα της αρχαίας Ελλάδας : «… Η γυναίκα των αρχαίων αγαλμάτων και αγγείων αποπνέει ερωτισμό, το βλέμμα της ταξιδεύει, ενώ η στάση του σώματός της προκαλεί. Η ιδανική γυναίκα…».

Όλα αυτά, πολύ απλά και εύκολα, τα συναντάμε, αντικρίζοντας τα αγάλματα των γυναικείων μορφών, όσων έχουν διασωθεί, μεταξύ αυτών και στις μορφές των θρυλικών Καρυάτιδων.

 Η Καρυάτις είναι μια παραλλαγή της Κόρης και χρησιμοποιείται στην αρχιτεκτονική, αντί για κίονες, ως διακοσμητικό στήριγμα σε πύλες, προσόψεις, γείσα, ζωφόρους, σκεπές και λοιπά. Το αντίστοιχο αρχιτεκτονικό στοιχείο που έχει ανδρική μορφή ονομάζεται Άτλας.

Αποτέλεσμα εικόνας

Καρυάτιδες και Άτλαντες

Σκίτσο από εγχειρίδιο της διακοσμητικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα

 

Στο Μέγα Λεξικό Ελληνικής Γλώσσης Liddell & Scott αναφέρονται τα εξής:

Καρυάτις ή Άρτεμις, στις Καρύες της Λακωνίας.

Καρύαι: Τόπος στην Λακωνική μετά περιφήμου ναού της Αρτέμιδος (Θουκυδ. 5.55).

Καρυάτις : επώνυμο εις τιμήν της θεάς Αρτέμιδος (Πολυδ. Δ΄, 104).

Καρυάτιδες : οι Ιέρειες της Αρτέμιδος στις Καρύες

Στην αρχιτεκτονική : Καρυάτιδες είναι αγάλματα Κορών, που χρησιμοποιούνται ως κίονες ή υποστηρίγματα επιστυλίων (Βιτρούβ. 1.1 ˑ πρβλ. Muller Archaol. d. Kunst  παρ. 279, Μuseum Grit. 2. 400)

Καρυάτις : είδος ενωτίου (Πολυδ. Ε΄, 97)

Αποτέλεσμα εικόνας

Καρυάτιδες στην πύλη του παλατιού

Palais Pallavicini στην Βιέννη

O αρχιτέκτονας της εποχής του Αυγούστου Βιτρούβιος (περ. 25 π.Χ.) μιλά για τις Καρυάτιδες, που σηκώνουν φορτία αρχιτεκτονημάτων (Ι, 1,5). Eρμηνεύει όμως τα ενταγμένα σε οικοδομήματα αυτά αγάλματα, ως γυναίκες της λακωνικής πόλης των Καρυών, οι οποίες ήταν καταδικασμένες σε αιώνια δουλεία, επειδή η πόλη τους είχε μηδίσει κατά τους περσικούς πολέμους.

Σύμφωνα με άλλες πηγές, στα αρχαία χρόνια, οι όμορφες κόρες των Καρυών της Λακωνίας κρατούσαν στο κεφάλι τους κάνιστρα με άνθη και χόρευαν γύρω από το άγαλμα της θεάς Αρτέμιδας θρησκευτικούς χορούς, στις μεγάλες γιορτές. Λόγω της ξακουστής ομορφιάς τους, συχνά οι αρχιτέκτονες της αρχαίας Ελλάδας παράγγελναν στους γλύπτες μαρμάρινες Καρυάτιδες, για ν’ αντικαταστήσουν με αυτές, τις κολόνες που συγκρατούσαν τις παραστάδες της εισόδου ναών, διαφόρων οικοδομημάτων και μνημείων.

Κατ' επέκταση Καρυάτιδες ονομάζονται και άλλες ανάλογες μορφές που χορεύουν, ταυτόχρονα όμως και μορφές που βαστάζουν κάποια αρχιτεκτονική κατασκευή. Όπως δείχνουν τα έργα τέχνης, οι δύο πράξεις, χορός και στήριξη αρχιτεκτονημάτων, μπορεί να συνυπάρχουν.

Συσχετισμός υπάρχει και με την ονομασία ως «Κανηφόροι», αυτές που φέρουν το ιερό κάνιστρο.

Έτσι ονομάζονταν οι παρθένες των Αθηνών, φέρουσαι επί των κεφαλών αυτών τα ιερά κανά, εντός των οποίων ήταν τα ιερά σκεύη, κατά τις εορτές της Δήμητρας, του Διονύσου και της Αθηνάς.

Σχετικές αναφορές : Αριστοφ. Αχ. 242, 260, Όρνιθ. 155,  Επιγρ. Αττ. παρά το Ussing σ. 46,  Ησύχ. «κανηφόροι: εν ταις πομπαίς αι εν αξιώματι παρθένοι εκανηφόρουν, ώσπερ και εν τοις Παναθηναίοις, ου πάσαις δε εφείτο κανηφορείν. Ωσαύτως και κανηφόροι θεάς Αρτέμιδος» (Επιγρ. Πισιδ. εν τη Συλλ. Επιγρ. 4362),  Εγκυκλοπαίδεια «Ωγυγία», τόμος Α΄,  κεφάλαιο ΙΣΤ΄, σελ΄. 131 (περί Ιερέων).

Το λειτούργημα αυτών των παρθένων, το οποίο εθεωρείτο μεγίστη τιμή, εκαλείτο κανηφορία (ρήμα: κανηφορέω).

Τέτοια αγάλματα παρθένων, εκτός από τις Καρυάτιδες, με επί της κεφαλής τους κάνιστρα, οι αρχαίοι τεχνίτες κατασκεύαζαν πολύ συχνά, περιφημότερα δε τούτων ήταν οι Κανηφόροι του Πολυκλείτου και του Σκόπα (πρβλ. Muller, Arch. d. 422. 7).

Συναντάμε, επίσης, Καρυάτιδες το 525 π.Χ. στον απλό ναό του Θησαυροφυλακίου των Σιφναίων στους Δελφούς, όπου δύο Κόρες με ιωνική ενδυμασία στηρίζουν το αέτωμα.

Καρυάτιδες επίσης βρίσκονταν και στα μικρά προπύλαια της Ελευσίνας. Οι δύο υπερμεγέθεις κόρες αντικαθιστούσαν τους κίονες.

Μια από αυτές εκτίθεται στο μουσείο της Ελευσίνας, ενώ η δεύτερη βρίσκεται στο Μουσείο Φιτζγουίλιαμ του Κέιμπριτζ.


Αποτέλεσμα εικόνας

Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας

Το 1892 βγήκε στο φως, σε ανασκαφές της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας,η άλλη Καρυάτιδα ή αλλιώς
 «Κιστοφόρος Κόρη».
Θαμμένη στη γη, σώθηκε απότους βανδαλισμούς κι έφτασε στο σύγχρονο κόσμο σχεδόν ακέραια. Β’ μισό 1ου αι. π.Χ.

Ερέχθειο και Καρυάτιδες

 

Στη βόρεια άκρη του λόφου της Ακρόπολης, βρίσκεται το Ερέχθειο. Χτίστηκε στα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, μεταξύ των ετών 421 – 406 π.Χ.

Ο ναός πυρπολήθηκε πολλές φορές και ανοικοδομήθηκε, τον 6ο μ.Χ. αιώνα μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό. Επί τουρκοκρατίας χρησιμοποιήθηκε ως κατάλυμα από τον Τούρκο διοικητή της φρουράς και τελικά πήρε την τελική του μορφή, όταν ελευθερώθηκε η Ελλάδα.

Θεωρείται το πλέον περίπλοκο εκ των οικοδομημάτων της Ακρόπολης, λόγω της εκεί υπαρχούσης ανωμαλίας του εδάφους, γιατί εκεί υπήρχαν οι αρχαιότατοι μικροί ναϊσκοι και όλα τα πανάρχαια λείψανα της αττικής λατρείας, που βρίσκονταν στους χώρους που εκτείνεται: τα σημάδια στον βράχο από την τρίαινα του Ποσειδώνα, η ελιά της Αθηνάς, τα ερείπια από την κατοικία του Ερεχθέα, τον τάφο του Κέκροπα και διάφορα λατρευτικά κατάλοιπα του ήρωα Βρούτη και της Πανδρόσου.

Ως προς τον ρυθμό, είναι ναός ιωνικός, εν αντιθέσει προς τον δωρικό Παρθενώνα.

Ο Παρθενώνας, στιβαρός, σοβαρός, συμπαγής, ενιαίος.  Το Ερέχθειο, περισσότερο κομψό, προσφέρει μια αίσθηση πιο ανάλαφρη, χαριτωμένη. Εξ άλλου, πλησίον του επιβλητικού Παρθενώνος, δεν ήταν δυνατόν να σταθεί άλλος, επίσης δωρικού ρυθμού ναός….

Η κάθε μία από τις 4 πλευρές του κτηρίου έχει διαφορετική μορφή. Η ανατολική έχει 6 κίονες, αφιερωμένη στην Αθηνά Πολιάδα. Εκεί φυλασσόταν το ξύλινο άγαλμα της θεάς που, σύμφωνα με τον μύθο, είχε πέσει από τον ουρανό.  Στο άγαλμα αυτό, τοποθετούσαν τον νέο πέπλο της Αθηνάς, που μετέφερε η Πομπή των Παναθηναίων.

Η νότια πλευρά έχει επίσης ένα προστώο, όπου τους κίονες αντικαθιστούν οι περίφημες Κόρες, που ονομάστηκαν Καρυάτιδες.  Έξι λυγερόκορμες κοπέλες, φέρουν στην κεφαλή τους από ένα μαρμάρινο καλάθι και συγχρόνως το βάρος της οροφής

Αποτέλεσμα εικόνας
Η πρόστασις των Κορών του Ερέχθειου

«…. Αντί για στύλους κρατάν τη σκεπή έξι κόρες, το πιο φημισμένο πλαστικό στολίδι του Ερεχθείου. Ντυμένες με πέπλο και κρατώντας με τόνα χέρι την άκρη του φορέματος και με τ’ άλλο τα σύνεργα της θυσίας, στέκονται σε φυσική, ξεκούραστη κι ελεύθερη στάση, σαν νάχει η πέτρινη στέγη, το ίδιο βάρος με τα καλάθια ή τα σταμνιά….»

Αν και προορισμένες να κρατούν μόνο την στέγη, είναι παρ’ όλα αυτά, πανέμορφες, ολοζώντανες γυναίκες, με γεροδεμένο γεμάτο θηλυκότητα κορμί, που προβάλλει κάτω από τις πυκνές κι ολόκλειστες πτυχώσεις, με το ύφασμα να τεντώνει σε πολλές μεριές και να διαγράφει ολοφάνερες τις απαλές γραμμές του γυναικείου κορμιού, σ’ όλη τους την κλασική γοητεία, αισθαντικότητα και καθαρότητα.

Όσο περισσότερο τις παρατηρεί κανείς, τόσο πιο πολύ γοητεύεται, νοιώθει την ζεστασιά και την δύναμη της σωματικής τους ζωής, με τα φορέματά τους έτσι  κολλημένα στα καλλίγραμμα κορμιά τους, που δίνουν της αίσθηση του παιχνιδίσματος με το φύσημα του ανέμου…

Οι Καρυάτιδες είναι τα γνωστότερα ίσως γυναικεία αγάλματα της αρχαιότητας. Πήραν το όνομά τους πολύ αργότερα από την εποχή που δημιουργήθηκαν.

Φορούν ένα λιτό – αλλά τόσο περίτεχνο – ( εδώ να επισημάνω ότι αυτό ακριβώς και συμβολίζουν, ότι : η απλότης, τελικά, δεν είναι απλό πράγμα…) δωρικό πέπλο και έχουν μαλλιά πλεγμένα σε περίτεχνη κοτσίδα. Τα χέρια τους δεν σώζονται, αλλά από διάφορα ρωμαϊκά αντίγραφα, που υπάρχουν, βλέπουμε ότι στο ένα χέρι κρατούσαν φιάλη (αγγείο για σπονδές).

Αποτέλεσμα εικόνας

Σήμερα, τα πρωτότυπα αγάλματα βρίσκονται στο Μουσείο Ακροπόλεως, εκτός από την μία – μοιραία Καρυάτιδα – που κατέληξε στο Βρετανικό Μουσείο, μαζί με έναν ιωνικό κίονα της ανατολικής πλευράς του Ερεχθείου, κλεμμένα από τον Έλγιν.

Αποτέλεσμα εικόνας 

Ο Κωστής Παλαμάς, στην «Ασάλευτη Ζωή» (96, 97), θρηνεί και μοιρολογεί για την Αρπαγμένη Καρυάτιδα…

«Ω. Σπαρτιάτισσες Κόρες, της θείας Αθήνας Κορώνες,

Ω, Καρυάτιδες, έφυγε, κλέφτες και βάρβαροι πήραν

την αδελφούλα σα, μείνατε πέντε, τα ολόρθα κορμιά σας,

από το θάνατο ασκέβρωτα, ο πόνος βαθύτερ’ ακόμα

κι από τον θάνατο σκέβρωσε, βόγγος και κλάψα η φευγάτη….

………………………………………………………

Ω. Καρυάτιδες, δε με γνωρίζετε; Ξένη δεν είμαι,

είμαι η χαμένη αδερφή σας….»

Στην θέση τους, σήμερα, βρίσκονται στο Ερέχθειο, πανομοιότυπα εκμαγεία.

 

Καρυές  και  γιορτή των  «Καρυατείων»

              

Οι Καρυές είναι αρχαία Αρκαδική πόλη, χτισμένη στα όρια της αρχαίας Αρκαδίας με την Λακωνία, σε υψόμετρο 950 μ. και πλημμυρισμένη από καστανιές και καρυδιές.

Για μεγάλες περιόδους ανήκε στην επικράτεια της Σπάρτης. Κατά τη διάρκεια των Θηβαϊκών πολέμων, το 369-368 π.Χ., η πόλη συμμάχησε με την Θήβα, με αποτέλεσμα να καταστραφεί ολοκληρωτικά από την Σπάρτη. Στη βυζαντινή περίοδο ονομάστηκε Αράχωβα.

Στην πόλη γιορτάζονταν τα «Καρυάτεια», αγροτική γιορτή,  προς τιμήν της θεάς Αρτέμιδος, κατά τη διάρκεια των οποίων, ιέρειες παρθένοι, χόρευαν γύρω από το άγαλμα της θεάς, τον λατρευτικό χορό, κάθε χρόνο.

Ο λατρευτικός αυτός χορός «Καρυάτις», ήταν «επιχώριος», δηλαδή τοπικός και δεν χορευόταν πουθενά αλλού, και θεωρούταν δύσκολος (Πρβ. Πολυδ., Περί ειδών ορχήσεως IV, 104).

Το ρήμα «καρυατίζω» σήμαινε χορεύω το χορό καρυάτις ή χορεύω προς τιμήν της Καρυάτιδας Αρτέμιδος.

 

Ο Λουκιανός (Περί ορχήσεως 10) έγραφε:

 

"Λακεδαιμόνιοι μεν άριστοι Ελλήνων είναι δοκούντες παρά Πολυδεύκους και Κάστορος καρυατίζειν μαθόντες... άπαντα μετά μουσικής ποιούσιν άχρι του πολεμείν προς αυλόν και ρυθμόν", δηλαδή:

 "οι Λακεδαιμόνιοι, οι θεωρούμενοι άριστοι των Ελλήνων, αφού έμαθαν να καρυατίζουν (να χορεύουν το χορό "καρυάτις") από τον Πολυδεύκη και τον Κάστορα...κάνουν το καθετί με μουσική, μέχρι και τον πόλεμο, με συνοδεία αυλού και ρυθμού".

 

Όταν αργότερα στο χορό αυτό πήραν μέρος και κοπέλες από άλλες πόλεις της Λακωνικής, Καρυάτιδες ονομάστηκαν κι αυτές, δηλαδή Κόρες, που χορεύουν το χορό στη γιορτή της Αρτέμιδος των Καρυών. Οι Κόρες των Καρυών έγιναν περίφημες για τον καλλιτεχνικό χορό και την αρμονική κορμοστασιά τους, ώστε όλες οι αρμονικές γυναικείες μορφές, στην γλυπτική κυρίως τέχνη, άρχισαν να ονομάζονται Καρυάτιδες.

Οι γιορτές συνεχίστηκαν και μετά την καταστροφή της πόλης από τη Σπάρτη.

Ο Παυσανίας, που πέρασε από την πόλη τον 2ο αιώνα μ.Χ., αναφέρει πως η περιοχή ήταν αφιερωμένη στην Άρτεμη και στις Νύμφες και έστεκε εκεί άγαλμα της Καρυάτιδας Αρτέμιδος, ενώ κάθε χρόνο οι παρθένες των Λακεδαιμονίων έστηναν χορό. 

Αποτέλεσμα εικόνας για Οι Καρυάτιδες των Καρυών αντίγραφα των Καρυάτιδων του Ερεχθείου στην Ακρόπολη της Αθήνας

Οι Καρυάτιδες των Καρυών

αντίγραφα των Καρυάτιδων του Ερεχθείου στην Ακρόπολη της Αθήνας

Ο Θεόφιλος Γκοτιέ, Γάλλος λογοτέχνης του 19ου αιώνα, έγραψε για τις Καρυάτιδες:

 «Αυτή την ίδια θέα θα πρέπει να την εμπνεύστηκε ο καλλιτέχνης βλέποντας τις κοπέλες να γυρίζουν από την πηγή της Καλλιρρόης με τις υδρίες τους καλοζυγισμένες…»

Πηγές :

 

*  Μέγα Λεξικό Ελληνικής Γλώσσας Liddell & Scott

*  Eγκ. Λεξ. ΗΛΙΟΥ

*  Εγκυκλοπαίδεια «ΩΓΥΓΙΑ», Α΄,  κεφάλαιο ΙΣΤ΄, σελ΄. 131 (περί Ιερέων).

*  Θουκυδίδης (5.55)

*  Πολυδ. Δ΄, 104

*  Βιτρούβ. 1.1

*  Muller Archaol. d. Kunst  παρ. 279, Μuseum Grit. 2. 400

*  Muller, Arch. d. 422. 7

Πολυδ. Ε΄, 97

*  Βιτρούβιος (Ι, 1,5)

*  Αριστοφ. Αχ. 242, 260

*   Όρνιθ. 155

*   Επιγρ. Αττ. παρά το Ussing σ. 46, 

*   Ησύχ.  (Επιγρ. Πισιδ. εν τη Συλλ. Επιγρ. 4362)

*   Λουκιανός (Περί ορχήσεως 10)

*   Κ.Μ. Πίτσιος (1948), Καρυαί (Αράχωβα) Λακεδαίμονος, Ιστορική Λαογραφική Μελέτη

 

 Ιερή Συνομιλία

- Ό,τι έγινε στον Βράχο μου,
το άκουσες, το είδες,
πομπές και Παναθήναια
και Τιτανομαχίες
και λιτανείες θρησκευτικές,
στον Άγνωστο Θεό.
Θα έκλαψες ατέλειωτα κι Εσύ Καρυάτιδα,
Πανώρια των αιώνων Καλλονή,
οι βάρβαροι όταν ήλθαν
με σύλησαν, μ' αφήσανε για πάντα πληγωμένο. 

- Πολλοί βεβήλωσαν τον Ιερό σου Βράχο
Ύψιστο των αιώνων σύμβολο θεϊκέ Παρθενώνα.
κατέστρεψαν, λεηλάτησαν την ομορφιά, την τέχνη.
Σαν να μη 'φθάναν όλα αυτά,
στο τέλος ήλθε και ο Έλγιν, π' αχόρταγα
λεηλατούσε, άρπαζε ο βέβηλος για χρόνια. 

- Σε θυμάμαι κι Εσένα Καρυάτιδα,
την μια από τις έξι,
πώς σε τραβούσαν βάρβαρα,
τα χέρια τους τα παράνομα....

Στην ιστορία των λαών
αυτές οι πράξεις μείναν
για να θυμίζουν πως την γη
σκιάχτρα την κατοικούνε.


                                                                                              © Φυλλίτσα Αθηναϊς Αναπνιώτου

                                                                                        Ιστορικός – Ερευνήτρια, Συγγραφέας, Εικαστικός

                                                                                                  Fb : Fillitsa Athinais Anapniotou