Αποτέλεσμα εικόνας για Ναός Αγίων Πάντων (11ος μ.χ. αι.) Αμπελόκηπων

Ερευνά και καταγράφει:
Φυλλίτσα Αθηναϊς Αναπνιώτου
Ιστορικός – Ερευνήτρια, Συγγραφέας, Εικαστικός

Ιερό της «Αφροδίτης εν Κήποις» (440 -  περ. 430 π.Χ. ) τωρινός  Ναός Αγίων Πάντων (11ος μ.χ. αι.) Αμπελόκηποι - Αγγελόκηποι – Αλωπεκή στην περιοχή των Αθηνώ  (Αphrodite of the Gardens)

Αμπελόκηποι -  Αγγελόκηποι - Αλωπεκή

Η ετυμολογία των Αμπελοκήπων είναι αμφίβολη: πιθανότατα η ονομασία έχει προέλθει από τις ονομασίες «άμπελοι» και «κήποι» διότι είναι εξακριβωμένο ότι στην περιοχή υπήρχαν αμπέλια. Ωστόσο κάποιοι υποστηρίζουν ότι προέρχεται από την λέξη «αλωπεκή», ονομασία του αρχαίου δήμου που υπήρχε στην περιοχή ή από παραφθορά της λέξης Αγγελόκηποι. 

Αλωπεκή

Αλωπεκή ήταν ένα είδος καπέλου που φορούσαν οι αρχαίοι, από δέρμα αλεπούς με την ουρά να κρέμεται πίσω. Διακρίνεται στην ζωφόρο του Παρθενώνα.

Αξίζει να πούμε ότι ολόκληρη η ευρύτερη περιοχή ΒΑ του Άστεως, ανήκε στο Δήμο Αλωπεκής ή Αλωπεκιών, όπου είχαν γεννηθεί ο Σωκράτης και ο Δίκαιος Αριστείδης, εκεί δε έδρασε και ο Φιλόσοφος Αντισθένης, μαθητής του Σωκράτη και επικεφαλής των Κυνικών Φιλοσόφων, που πρέσβευαν την λιτότητα της ζωής.

Μια γλαφυρή περιήγηση του 1803….

Ξεκινάω την αναφορά μου με το πολύ γλαφυρό οδοιπορικό, που αναφέρω αμέσως παρακάτω, το οποίο διαδραματίστηκε το 1803, εποχή κατά την οποία η Αθήνα αριθμούσε περίπου  9.000 κατοίκους.

Το κείμενο, είναι μεταφρασμένο απόσπασμα από το βιβλίο του  J.L.S. BARTHOLDY, VOYAGE EN GRECE,  που εκδόθηκε το 1807, στο Παρίσι :

 

«Ο κ. Fauvel, πρόξενος της Γαλλίας στην Αθήνα, έκανε μια πολύ ενδιαφέρουσα ανακάλυψη, χάρη σε ένα δέντρο. Υπήρχε κοντά στην πόλη των  Αθηνών μια τοποθεσία που την ονόμαζαν  «οι Κήποι».  Εκεί ήταν χτισμένος ένας ναός της Αφροδίτης μ` ένα άγαλμα της θεάς. 

Η επιγραφή έλεγε: <<Η θεία Αφροδίτη, η αρχαιότερη θεά της μοίρας>>.

Βρισκόταν εκεί ένα ακόμη άγαλμα του Αλκαμένους, που το θεωρούσαν οι Αθηναίοι ως ένα από τα πρώτα αριστουργήματα της τέχνης.  

Εκεί κοντά υπήρχε ένα κλειστό μέρος, όπου βρισκόταν η είσοδος ενός φυσικού υπογείου. Εκεί ήταν ακριβώς όπου, το ιερό της προστάτιδος των Αθηνών (της Παλλάδος Αθηνάς), οι Κανηφόρες (ιέρειες) μετέφεραν τα μυστηριακά κάνιστρά τους μέσα στην Ακρόπολη κι έβγαζαν από εκεί άλλα αντικείμενα που και αυτά τα έκρυβαν από τα αδιάκριτα βλέμματα.

Αυτοί οι αρχαίοι κήποι ονομάζονται μέχρι σήμερα Αγγελόκηποι, και κατ’ άλλους, Αμπελόκηποι.

Οι σύγχρονοι Αθηναίοι, διαθέτουν πολλά εξοχικά σπίτια και ελαιοφυτίες εκεί.  Ο κ. Fauvel, που έκανε συχνά τους περιπάτους του εκεί, παρατήρησε μια μέρα, ανάμεσα στους θάμνους και στα φρύγανα που έζωναν μία έρημη ελληνική εκκλησία, τον κορμό μιας πολύ χοντρής και πολύ παλιάς μυρτιάς.  Ασυνήθιστο καθώς είναι αυτό το φυτό στη χώρα, πλησίασε περισσότερο και βάλθηκε να περιεργάζεται πιο προσεχτικά το εκκλησάκι και τον τρόπο με τον οποίο είχε τοποθετηθεί εκεί.  Ανακάλυψε στην αρχή ένα πηγάδι, που το χείλος του ήταν αρχαίο.  Λίγο πιο πέρα, ιωνικά κιονόκρανα μετρίων διαστάσεων και κομμάτια επιστυλίου.

Τότε ο κ. Fauvel, που έχει στο κεφάλι του χαραγμένη κάθε αράδα από τον Παυσανία, άρχισε να υποψιάζεται ότι εκεί ήταν, ίσως, ο ναός της Αφροδίτης, στους Κήπους, λαμβάνοντας προπαντός υπ’ όψιν ότι οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν, κατά προτίμηση, τον ιωνικό ρυθμό για τα κτίσματά που αφιέρωναν σ’ αυτήν την θεά.

Μπαίνοντας στο εκκλησάκι, πλείστα όσα αρχαία υπολείμματα, τον διαβεβαίωσαν γι’ αυτήν την άποψη.

Και μεταξύ άλλων, δύο κιονόκρανα με τις αρχαίες τους βάσεις, οι σύγχρονοι Έλληνες είχαν την βαρβαρότητα να τοποθετήσουν ως κολόνες.  Αλλά δεν του απέμεινε πια, καμία αμφιβολία, όταν στα δεξιά του ιερού, διέκρινε ένα μικρό άγαλμα, που χρησίμευε για είσοδος, σε ένα αρκετά ευρύχωρο υπόγειο, που στα μάτια του φάνηκε ως έργο της φύσεως.

Περιεργάστηκα και εγώ εκείνο το υπόγειο, στο φως της ημέρας.  Βρήκα εκεί, δύο πανάρχαια ανάγλυφα: το ένα παριστάνει την Αθηνά να αδειάζει μια κούπα, υπό μορφή σπονδής, πάνω σε ένα φίδι με κεφάλι κριαριού.  Η θεά είναι οπλισμένη και κρατά το δόρυ της.  Στο άλλο, διακρίνει κανείς, την Κυβέλη, την Μεγάλη Μητέρα, μ’ ένα στέμμα από τείχη, στο κεφάλι της, και μ’ ένα πηδάλιο πλοίου στα χέρια.  Κοντά της, ένας δράκοντας στον οποίο ετοιμάζεται να δώσει να πιεί.  Δεν αποκλείεται, επίσης, αυτό το ανάγλυφο να παριστά την Δήμητρα ή την Κόρη της.  Όσο για τα χαρακτηριστικά που μόλις περιέγραψα, δεν μπορεί να υπάρξει καμία αμφιβολία, ως προς αυτά, μιας και τα ανάγλυφα είναι τέλεια διατηρημένα…»

Σήμερα….

Στους Αμπελοκήπους, όχι μακριά από τον ομώνυμο σταθμό του Μετρό, βρίσκεται ο μικρός βυζαντινός ναός των Αγίων Πάντων, στην συμβολή των οδών  Kυριακού και Τσόχα 39, λίγα μέτρα από τη νοτιοανατολική γωνία του γηπέδου του Παναθηναϊκού. Λόγω της κλίσης του εδάφους, βρίσκεται περίπου δύο μέτρα κάτω από την επιφάνεια του οδοστρώματος και εύκολα κάποιος τον προσπερνά, αλλά έχει ενδιαφέρουσα ιστορία, που ξεκινάει από τους αρχαίους χρόνους.

Ελάχιστοι είναι αυτοί που γνωρίζουν ότι, το εκκλησάκι αυτό, χτίστηκε, τον 11ο αιώνα, πάνω στα ερείπια ενός Ιερού της Αφροδίτης 

Στην αρχαιότητα, η τοποθεσία φιλοξενούσε, εκτός από τον ναό, και ιερό άλσος («Κήποι») με πηγή και βωμό της θεάς, πάνω στον οποίο τοποθετούσαν τα «μυστικά δώρα» προς την θεά, κυρίως κατά τη γιορτή των Αρρηφορίων ή Αρρητοφορίων. Ο βωμός σώζεται στα αριστερά του σημερινού ναού.

Εδώ, η λατρεία της Αφροδίτης αντικατέστησε τη λατρεία της μυκηναϊκής θεάς με τα περιστέρια, που λατρευόταν ως θεά της γονιμότητας κοντά στις μυκηναϊκές εισόδους στην Ακρόπολη. Πάνω στον βράχο του τεμένους ξεχωρίζουμε τις λαξευμένες τετράπλευρες κόγχες, όπου εναπόθεταν οι αρχαίοι λάτρεις τα αφιερώματά τους. Στον ίδιο χώρο,  βρέθηκαν πολλές αναθηματικές επιγραφές για την Αφροδίτη και τον Έρωτα.

O θρύλος …..


Γίνεται αναφορά από αρχαίους συγγραφείς, με τις ονομασίες «Ιεροκηπίς», «Ιεροκηπία»,  ή  «Ιερός Κήπος».

Οι Ιεροί Κήποι ήταν στενά συνδεδεμένοι με τις λατρευτικές τελετές προς τιμήν της θεάς.

Ελάχιστα γνωστό είναι ότι η Αφροδίτη, εκτός από θεά της ομορφιάς και του έρωτα, λατρευόταν στην αρχαιότητα και ως θεά της βλάστησης και των λουλουδιών. Η ιδιότητα της Αφροδίτης ως θεάς της βλάστησης αντιπροσωπεύεται κυρίως από το χυμό που χαρίζει τη ζωή στα κλαδιά των φυτών και στα λουλούδια. Ιερά της φυτά ήταν κυρίως τα ρόδα και οι μυρτιές, η ανεμώνα, η μυρίκη, το ρόδι, η παπαρούνα και το μήλο.

«… Αλληγορείται φυσικώς εις την πρώτην αρμονική κατάστασιν της ύλης και εις την έφεσιν και ακράτητον ορμήν των στοιχείων, την κινουμένην υπό της συγκράσεως της φύσεως, εις ένωσιν φιλικήν, εξ ης προκύπτει η γέννησις και διατήρησις των όντων, ως μαρτυρεί ο Ορφεύς…», Εγκυκλ. Ωγυγεία, Τόμος Γ΄, κεφ. Στ΄, σελ. 143.

Οι ιδιότητές της αυτές τονίζονται από τον Ορφέα και στον Ορφικό Ύμνο τον αφιερωμένο προς αυτήν :

 

                                      55.  Ορφικός  Ύμνος εις Αφροδίτην

                                                      (Απόσπασμα)

 

                                               «  ………………………………………………….

                                               Πάντα γαρ εκ σέθεν εστίν, υπεζεύξω δε τε κόσμον

                                        (5)   και κρατέεις τρισσών μοιρών, γεννάις δε τα πάντα,

                                               όσσα τ’ εν ουρανώι εστι και εν γαίηι πολυκάρπωι

                                               εν πόντου τε βυθώι τε, σεμνή Βάκχοιο πάρεδρε….

                                              ……………………………………………………..»             

«Αφροδίτη Άνθεια» (σύμβολο της άνθησης και του μαρασμού, της ζωής και του θανάτου, βρισκόταν σε συνάρτηση με την λατρεία του Άδωνη)  και «Αφροδίτη η εν Κήποις», (που λατρευόταν στην Αθήνα, στη βόρεια πλευρά της Ακρόπολης),  είναι τα σχετικά προσωνύμιά της, που συναντάμε στις αρχαίες γραφές.

Η εν Κήποις Αφροδίτη επιβιώνει και στην ρωμαϊκή περίοδο με το προσωνύμιο της αντίστοιχης ρωμαϊκής Venus, Venus Fisica, η οποία εικονίζεται, κυρίως, με τον Πρίαμο και θεωρείται προστάτιδα των κήπων και της γονιμότητας.

*****

Αναφορές περί της πιθανής τοποθεσίας του «εν Κήποις» Ιερού           

Είναι, λοιπόν, βέβαιο πως το αρχαίο ιερό ήταν αφιερωμένο στην Αφροδίτη. Κατά πάσα πιθανότητα, πρόκειται για το ιερό της Αφροδίτης “εν Κήποις”, το οποίο περιγράφει ο Παυσανίας, στο οποίο βρισκόταν το “άξιο θέας” - κατά τον αρχαίο περιηγητή – άγαλμα της Ουρανίας Αφροδίτης, έργο του περίφημου γλύπτη Αλκαμένους, μαθητή του Φειδία.

Υπήρχε ακόμα ένα άγαλμα της Πανδήμου Αφροδίτης, τετράγωνο, σαν Ερμαϊκή στήλη.



Σε αυτήν την άποψη συνηγορούν, τόσο το τοπωνύμιο Αμπελόκηποι, το οποίο μοιάζει με το αρχαίο “Κήποι”, όσο και η πληροφορία του Αισχίνη, ο οποίος παραδίδει πως οι αρχαίοι “Κήποι” βρίσκονταν 11-12 αττικά στάδια (2 χλμ.) έξω από τα τείχη των Αθηνών.

Σύμφωνα με  άλλη άποψη, οι Κήποι βρίσκονταν κοντά στο Παναθηναϊκό Στάδιο.

Όπως λέει ο Παυσανίας στα “Αττικά” του, στην αρχαιότητα, ήταν μέρος της παραποτάμιας περιοχής του Ιλισού και ήταν γνωστό με το όνομα “κήπος”, όπου υπήρχε και ιερό “της Αφροδίτης εν κήποις”.

Εκεί συχνά πήγαινε ο Σωκράτης για περίπατο, φιλοσοφώντας συγχρόνως με τους μαθητές του.

Πληροφορίες αναφέρουν ότι, το ιερό της «Αφροδίτης εν Κήποις» (440 – περ. 430 π.Χ.) βρισκόταν, μάλλον, στην νοτιοανατολική πλευρά της Αθήνας, στην περιοχή του Ιλισσού (η ονομασία ‘‘Κήποι’’ παραπέμπει σε περιοχή με έντονη βλάστηση, γι’ αυτό και είναι πιθανόν να αναφερόταν σε τόπο κοντά στον Ιλισσό, όπου η χλωρίδα ήταν προφανώς πιο ανεπτυγμένη).

Ωστόσο, η θέση του δεν έχει ακόμη ταυτισθεί, ενώ αδιευκρίνιστη παραμένει η σχέση του με το ιερό που αποδίδεται στην λατρεία της Αφροδίτης («εν Κήποις»), στην Βόρεια Κλιτύ της Ακροπόλεως, το οποίο ενδέχεται να λειτούργησε ως παράρτημα του εν λόγω ιερού.

 

Επίσης αναφέρεται ιερό της Αφροδίτης εν Κήποις, στο Δαφνί, με τα παρακάτω στοιχεία :

Αποτέλεσμα εικόνας για «Ο βράχος της Ποικίλης και τα ερείπια του ιερού της Αφροδίτης εν Κήποις, στο Δαφνί»

«Ο βράχος της Ποικίλης και τα ερείπια του ιερού της Αφροδίτης εν Κήποις, στο Δαφνί»
Περιοχή / Τοποθεσία : Δαφνί, Αττική, Ελλάδα
Πρωτότυπος τίτλος: Rock of Poecile. Temple of Venus, Daphne. J. Skene – 48.
Χρονολογία έκδοσης 1985
Έκδοση SKENE, James. Μνημεία και τοπία της Ελλάδος, 1838 – 1845, Σελίδα 45
Αθήνα, Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, 1985
Αρχείο : Travelogues, με το βλέμμα των περιηγητών



Αποτέλεσμα εικόνας

«Ερείπια του ιερού της Αφροδίτης εν Κήποις στο Δαφνί»
«Site of the Temple of Venus at Daphne, Attica – 15 Aug. - 1842 – J. Skene»
Περιοχή / Τοποθεσία : Δαφνί, Αττική, Ελλάδα
Έκδοση SKENE, James. Μνημεία και τοπία της Ελλάδος, 1838 – 1845, Σελίδα 26
Αθήνα, Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, 1985
Αρχείο : Travelogues, με το βλέμμα των περιηγητών

Όταν ο Βαυαρός αρχιτέκτονας Fr. Gartner σχεδίασε τα ανάκτορα του βασιλιά Όθωνα (το σημερινό κτήριο της Βουλής), καθόρισε ότι, αυτή η περιοχή θα είναι ο κήπος που θα τα περιβάλλει, κι έτσι δημιουργήθηκε ο Εθνικός Κήπος.

 

*****

 

Το λατρευτικό άγαλμα της «Αφροδίτης εν Κήποις»

όπως αποτυπώνεται στα διάφορα αντίγραφα που έχουν διασωθεί

Στο ιερό της «Αφροδίτης εν Κήποις» ήταν στημένο και το λατρευτικό άγαλμα της θεάς, έργο του Αλκαμένους (γλύπτης και χαλκοπλάστης, υπήρξε ένας από τους πιο φημισμένους μαθητές του Φειδία. Είναι άγνωστος ο τόπος και ο χρόνος της γέννησης και του θανάτου του. Κατά την επικρατέστερη άποψη, ήταν γιος Αθηναίου κληρούχου από τη Λήμνο), με το οποίο νίκησε τον Αγοράκριτο σε καλλιτεχνικό διαγωνισμό που διεξήχθη με θέμα το ίδιο το λατρευτικό άγαλμα. Αν και δεν σώζεται το πρωτότυπο γλυπτό, η μορφή του είναι δυνατόν να αποκατασταθεί εν μέρει χάρη σε αντίγραφα (χωρίς κεφάλι), που βρίσκονται σήμερα σε διάφορα μουσεία (Λούβρο, κ.ά.).

Ουσιαστικά πρόκειται για μια απεικόνιση της θεάς στον τύπο της Αφροδίτης Ουρανίας, εξαιρετικής ποιότητας άγαλμα, ρωμαϊκό αντίγραφο παλαιότερου έργου, που απεικονίζει τη θεά Αφροδίτη «ανακαλυπτομένη», στον τύπο που είναι γνωστός ως «Frejus», η οποία στηριζόταν εξ ολοκλήρου σε δέντρο· είχε χαλαρή στάση, προβάλλοντας με άνεση το ένα σκέλος, και έφερε χειριδωτό χιτώνα (με μανίκια) που άφηνε ακάλυπτο τον έναν ώμο (εφεύρεση του Αλκαμένους).

Η θεά στέκεται με σταθερό το δεξί πόδι και χαλαρό, ελαφρά λυγισμένο, το αριστερό, σύμφωνα με το πρότυπο του Πολύκλειτου. Φοράει χιτώνα, που αφήνει ακάλυπτο το αριστερό στήθος και εφαρμόζει στο σώμα, αναδεικνύοντάς το, και ιμάτιο, τη μια άκρη του οποίου κρατάει με το υψωμένο δεξί χέρι, ενώ η άλλη αναδιπλώνεται στο αριστερό χέρι και πέφτει προς τα κάτω.

Ο καλλιτέχνης δεν ενδιαφέρεται για την εσωτερική δύναμη της θεάς, αλλά για την καλλιγραφική, διακοσμητική απεικόνισή της, υποδηλώνοντας την ικανότητα ενός επιτήδειου χαλκουργού, που στοχεύει στη διαμόρφωση της επιφάνειας.

Το έργο συνδυάζει πελοποννησιακά, ιωνικά και αττικά στοιχεία, ενώ συνδέει ταυτόχρονα τη μοντέρνα καλλιγραφική απεικόνιση των πτυχώσεων με την επιστροφή στις δισδιάστατες μορφές του αυστηρού ρυθμού.

Το άγαλμα της Θεσσαλονίκης κατά μια άποψη είναι πιθανό να αντιγράφει την Αφροδίτη "εν Κήποις" του Αλκαμένη, έργο του 421/420 π.Χ.



Ρωμαϊκό αντίγραφο της Αφροδίτης «εν κήποις» (περ.  430 ‐ 420 π. Χ.)
θεωρείται αναπαραγωγή της Αφροδίτης των Κήπων του Αλκαμένους
Μουσείο Λούβρου




Μαρμάρινο άγαλμα Αφροδίτης του τύπου "Frejus",
από το Σαραπείο στη Θεσσαλονίκη.
Αντιγράφει πρωτότυπο έργο του 5ου αιώνα π. Χ.,
πιθανότατα την "Αφροδίτη εν Κήποις" του Αλκαμένη.
Θεσσαλονίκη, Αρχαιολογικό Μουσείο
831. ΥΠΠΟ/ΤΑΠ. Βοκοτοπούλου, Ι., Οδηγός Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης,
Εκδόσεις ΚΑΠΟΝ, Αθήνα 1996, σ. 31. © ΥΠΠΟ

Αποτέλεσμα εικόνας για Αφροδιτη Δαφνιου

Ιερό της «Αφροδίτης εν Κήποις» (440 - 430 π.Χ. περ. )

 

σήμερα : Ο ναός των Αγίων Πάντων (11ος αι. μ.Χ.)

 

(οδός Τσόχα 39, Αμπελόκηποι)

Όλοι οι περαστικοί στην οδό Τσόχα, παρατηρούν, αλλά και μερικές φορές πάλι όχι σαν περνούν βιαστικά, ένα μικρό εκκλησάκι, πιο κάτω από το ύψος του πεζοδρομίου, που μόλις σχεδόν διακρίνεται ο τρούλος του, στριμωγμένο ανάμεσα στις πολυκατοικίες τριγύρω του και μισοκρυμένο μέσα στα φυλλώματα των δέντρων του προαύλιου χώρου του.



Λίγοι είναι αυτοί που γνωρίζουν την απίστευτη ιστορία του, που τραβάει αιώνες πίσω, μέχρι τα περίφημα χρόνια της Κλασικής Αθήνας.

Στον τόπο αυτό ακριβώς, έξω από τα τείχη της πόλης, σε κατάφυτη περιοχή, που ονομαζόταν «Κήποι», βρισκόταν πηγή δροσερού νερού και Ιερό, αφιερωμένο στην Ουράνια Αφροδίτη. Το δε άγαλμα της θεάς, ήταν έργο του Αλκαμένη, μαθητή του Φειδία και λέγεται ότι με την εποπτεία του ίδιου του Φειδία καλλιτεχνήθηκε.

Η πρώτη ανασκαφή στο χώρο, διεξήχθη ήδη από το 1816, από την τότε βασίλισσα της Αγγλίας Καρολίνα. Βρέθηκαν δύο μαρμάρινα περιστέρια (το ιερό πουλί της Αφροδίτης), ένας μικρός ακρωτηριασμένος Έρωτας και πολλά άλλα λατρευτικά αγάλματα. 

Αρχιτεκτονικά μέλη του Ιερού,  βρέθηκαν σε συστηματικές ανασκαφές, που διενεργήθηκαν από το 1922 ως το 1964. Ιδιαίτερα υπογραμμίζεται ένας μονολιθικός βωμός, που σώζεται στο αριστερό της Κεντρικής Εισόδου του τωρινού Ναού, πάνω στον οποίο εναπέθεταν τα «μυστικά δώρα» προς τη θεά, κυρίως κατά την εορτή των Αρρηφορίων ή Αρρητοφορίων, όπου δύο κοριτσάκια 7-11 ετών ξεκινούσαν από τον Παρθενώνα με δώρα της Παλλάδος στο κεφαλάκι τους, τα έφερναν στο «καταβάσιον», στην υπόγεια πηγή της Αφροδίτης εν Κήποις, έπαιρναν από εκεί άλλα δώρα και επέστρεφαν στην Ακρόπολη (συνδέοντας τις δύο θεότητες της αγάπης και της σοφίας).

«… Εκεί  δε πλησίον εις εν μέρος της πόλεως εις τον κήπον της Αφροδίτης ονομαζόμενον, ήτον κάθοδος υπόγειος και αυτοκατασκεύαστοςˑ εις εκείνο λοιπόν το υπόγειον κατέβαινον αι παρθένοι και άφηναν τα κανά εκείˑ εκείθεν δε ελάμβαναν άλλα και έφερον αυτά εις τον Ναόν, χωρίς να ιξεύρουν τί είναι και εις αυτά.  Μετά δε ταύτα έπεμπον αυτάς εις τους οίκους αυτών και ελάμβανον άλλας». Εγκυκλ. Ωγυγία, Τόμος Α΄, σελ. 131.

*****


Πρόσθετες πληροφορίες :

 

Αρρηφόρια ή Ερρηφόρια ή Ερσηφόρια

Αποτέλεσμα εικόνας

Ονομαζόταν η αρχαία γιορτή των Αθηναίων, προς τιμήν της θεάς Αθηνάς Πολιάδας. Η γιορτή λάμβανε χώρα κατά την 22η μέρα του μήνα Σκιροφοριώνα (μέσα Ιουνίου – μέσα Ιουλίου). Στη γιορτή λάμβαναν μέρος τέσσερα κορίτσια ηλικίας 7 - 11 ετών (« ... επτά μεν έτη γεγώσ᾽ ευθύς ηρρηφόρουν...»,  Αριστοφάνη Λυσιστράτη, στ. 642), από επιφανείς οικογένειες της πόλης και ονομάζονταν Αρρηφόροι, οι φέρουσες τα μυστικά.

Φορούσαν λευκό χιτώνα και χρυσά κοσμήματα και κατοικούσαν στο Αρρηφόριο οίκημα στην Ακρόπολη από το τέλος του μήνα Πυανεψιώνα μέχρι την αρχή της γιορτής. Έτρωγαν ένα ιδιαίτερο είδος άρτου, τον ανάστατον, και έπαιζαν στη σφαιρίστρα των Αρρηφόρων.

Κατά την τέλεση της τελετουργίας, δυο Αρρηφόροι μετέφεραν τα μυστικά ιερά τελετουργικά αντικείμενα της θεάς, σύμβολα γονιμότητας, σε κάνιστρα και οι άλλες δύο, το ιερό πέπλο της θεάς Αθηνάς, το οποίο είχαν ήδη αρχίσει να υφαίνουν από την τελευταία ημέρα του μήνα Πυανεψιώνα (εορτή των Χαλκείων).

 

Η πομπή κατέληγε στο ιερό της Εν Κήποις Αφροδίτης, κοντά στον Ιλισσό.

 

Μεταβαίνοντας στον υπόγειο χώρο, άφηναν τα ιερά αντικείμενα και έπαιρναν άλλα κάνιστρα, τα οποία μετέφεραν καλυμμένα στην Ακρόπολη, όπου τα παραλάμβανε η ιέρεια της Αθηνάς Πολιάδας, η οποία προερχόταν από το γένος των Ετεοβουτάδων.

Τα μυστικά τελετουργικά αντικείμενα δεν ήταν γνωστά ούτε στις Αρρηφόρους ούτε στην ίδια την ιέρεια. Η εορτή τέλειωνε με την αποδέσμευση των κοριτσιών από τον όρκο τους και την αντικατάστασή τους από άλλα κορίτσια. 

 

Η γιορτή των Αρρηφορίων πιθανότατα συνδεόταν με τη γονιμότητα λόγω της αρχαιότερης ονομασίας της Ερσηφόρια (έρση = δροσιά). Η σπορά τελείωνε το μήνα Πυανεψιώνα και μετά ερχόταν η βλάστηση, οπότε στα κάνιστρα ίσως υπήρχαν σπόροι και φύλλα δέντρων και η γιορτή να τελούνταν για την αναμονή της δροσιάς του καλοκαιριού και της βροχής του φθινοπώρου (άλλος ένας λόγος σύνδεσης και με το ιερό εν Κήποις Αφροδίτης).

 

« …παρθένοι δύο του ναού της Πολιάδος οικούσιν ου πόρρω, καλούσι δε Αθηναίοι σφας αρρηφόρους· αύται χρόνον μέν τινα δίαιταν έχουσι παρά τη θεώ, παραγενομένης δε της εορτής δρώσιν εν νυκτί τοιάδε. αναθείσαί σφισιν επί τας κεφαλάς α η της Αθηνάς ιέρεια δίδωσι φέρειν, ούτε η διδούσα οποίον τι δίδωσιν ειδυία ούτε ταις φερούσαις επισταμέναις — έστι δε περίβολος εν τη πόλει της καλουμένης εν Κήποις Αφροδίτης ου πόρρω και δι᾽ αυτού κάθοδος υπόγαιος αυτομάτη —, ταύτῃ κατίασιν αι παρθένοι. κάτω μεν δη τα φερόμενα λείπουσιν, λαβούσαι δε ἄλλο τι κομίζουσιν ἐεγκεκαλυμμένον· και τας μεν αφιάσιν ήδη το εντεύθεν, ετέρας δε ες την ακρόπολιν παρθένους άγουσιν αντ᾽ αυτών». 

(Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Α 27, 3)

 

****** 

 

Το 1964, σε εργασίες της Εταιρείας Υδάτων, λίγα μέτρα πιο μακριά, βρέθηκαν κι άλλα ευρήματα:

17 χάλκινα χυτά αγαλματίδια και 60 πήλινα λυχνάρια, τα οποία χρονολογήθηκαν μεταξύ 2ου  και  4ου αιώνα  μ. Χ.

 Όλα τα ευρήματα βρέθηκαν συσσωρευμένα και τακτοποιημένα με προσοχή, κάτι που υποδεικνύει ένα έκτακτο γεγονός, που θα πρέπει να οδήγησε τους τότε υπεύθυνους του ιερού να προφυλάξουν τα συγκεκριμένα αντικείμενα.  Πιθανότατα να πρόκειται για την επιδρομή των Ερούλων (4ος αι. μ. Χ), η οποία συμπίπτει χρονικά.

 

Με τον ερχομό του χριστιανισμού, ιδιαίτερα μετά το 300 μ. Χ., το ιερό αυτό παρήκμασε και στη θέση του χτίστηκε ναός που αφιερώθηκε στους Αγίους Πάντες. Αργότερα χτίστηκε ολόκληρη μονή γύρω από τον μικρό ναό, η Μονή των Αγίων Ομολογητών.

 

Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες ξένων περιηγητών, ο ναός κατά τον 19ο αι. μ. Χ. βρισκόταν ήδη σε ερειπωμένη κατάσταση και γι’ αυτόν το λόγο, η λειτουργία του ετελείτο υπαιθρίως στον χώρο, όπου και συγκεντρώνονταν πολλοί Αθηναίοι.

 

Τον ναό, μάλιστα, πριν από την Ελληνική Επανάσταση, λέγεται ότι τον επισκέπτονταν και Οθωμανοί Τούρκοι για να προσκυνήσουν και να πάρουν αγίασμα.

 

Στο κωδωνοστάσιο έχει εντοιχισθεί ένας λίθος με επιγραφή που δήλωνε τα όρια του αρχαίου ιερού, καθώς και ένας άλλος με ανάλυφο μικρό σταυρό. Τα εγκαίνια του ναού πραγματοποιήθηκαν την Κυριακή των Αγίων Πάντων του 1858.

 

Ο αρχαιολόγος Γ. Σωτηρίου, κατά την πρώτη συστηματική ανασκαφή του ναού, το 1922, βρήκε έναν πλήρως ερειπωμένο ναό, με την ανατολική και βόρεια πλευρά μόνο να στέκουν ακόμα όρθιες. Κατά τις ανασκαφές αυτές βρήκε πολλούς τάφους μοναχών − ορισμένοι από αυτούς σώζονται έως σήμερα μέσα σε κρύπτη βορείως του ναού − ,  καθώς και τον τάφο του μοναχού Θεοφύλακτου μέσα σε μια σαρκοφάγο στην δυτική πλευρά. Στη σημερινή του μορφή αναστυλώθηκε το 1956.


*****

 

Περιγραφή  του Ναού

και

Φωτογραφικό Αρχείο ( Φυλλίτσα Αθηναϊς Αναπνιώτου, 11/4/2012 )


Η πρώτη φορά που πέρασα, τυχαία, από την περιοχή όπου ευρίσκεται ο ναός, και είδα σκαμμένο το διπλανό στο εκκλησάκι οικόπεδο, και διάσπαρτα τα αρχαιολογικά ευρήματα, ήταν το 2010.

Είχε ξεκινήσει η ανέγερση πολυκατοικίας, ακριβώς δίπλα στο αρχαίο ιερό, όμως οι εκσκαφές απεκάλυψαν τις αρχαιότητες, που φαίνονται στη φωτογραφία. Στην αρχή δε, για αρκετό χρονικό διάστημα, ο χώρος ήταν ακάλυπτος, αργότερα, όμως, τον έκλεισαν τελείως με υψηλές λαμαρίνες, ώστε να μη διακρίνει κανείς απ’ έξω, τίποτα. Υπέθεσα, για λόγους προστασίας των αρχαίων που ανακαλύφθηκαν… εν τω μεταξύ, τότε ήταν που έψαξα στοιχεία και αναφορές και  έμαθα ότι επρόκειτο περί του ιερού της θεάς Αφροδίτης 

Τελικά, από κατοίκους εκεί κοντά, πληροφορήθηκα ότι, μετά από επικοινωνία τους με την Γ΄ Εφορεία Αρχαιοτήτων, έμαθαν πως η οικοδομική άδεια είχε εγκριθεί και οι αρχαιότητες αυτές να καταχωθούν...



Η πολυκατοικία όπως είναι σήμερα, δίπλα στην εκκλησία,
κτισμένες και οι δύο επάνω στον αρχαίο ναό της Αφροδίτης
Μάλιστα, το οικόπεδο είναι γωνιακό, όπως φαίνεται στην παρακάτω φωτογραφία,
βλέπετε και το βάθος που έχει (πρόκειται για μεγάλο χώρο…)




Γωνία Kυριακού και Τσόχα 39, Αμπελόκηποι

Μπαίνοντας στην εκκλησία, τίποτα δε μαρτυρά την ύπαρξη του αρχαίου ιερού. Στην ενημερωτική πινακίδα, απουσιάζει κάθε σχετική αναφορά για τον αρχαιολογικό χώρο, ονοματίζεται μόνον η εκκλησία των Αγίων Πάντων.

Αποτέλεσμα εικόνας για Ναός Αγίων Πάντων (11ος μ.χ. αι.)



Το δάπεδο του αρχαίου ναού φαίνεται καθαρά να αρχίζει πριν την είσοδο της εκκλησίας.
Μία  αρχαία κολόνα μπροστά στην είσοδο της εκκλησίας.



Το πάτωμα της εκκλησίας από μάρμαρα του αρχαίου ναού της θεάς Αφροδίτης


Στην περίμετρο, δίπλα από την εκκλησία και μέσα στα όρια του Ναού,
έχει φτιαχτεί ένα οστεοφυλάκιο:  σύμφωνα με την ελληνική ιερατική πρακτική, τα λείψανα των νεκρών αχρηστεύουν και τελικά ακυρώνουν το ιερό



Αρχαία μάρμαρα του ναού της Αφροδίτης και καταπληκτικά ανάγλυφα στην τοιχοποιϊα του τωρινού ναού



Φαίνονται σε πολλά σημεία τα “σπόλια”, τα αρχιτεκτονικά μέλη του αρχαίου ναού που έχουν χρησιμοποιηθεί ως οικοδομικό υλικό. Η εκκλησία, όταν βρέθηκε το 1910 ήταν ερείπιο.
Η χρήση του αρχαίου οικοδομικού υλικού, συνήθης επιλογή, σε πολλές εκκλησίες.
Στην φωτογραφία φαίνονται καθαρά τα γράμματα “ΟΡΟ”




Στον περίβολο της εκκλησίας διάσπαρτοι αρχαίοι κίονες, κομμάτια από κιονόκρανα και βάσεις, κομμάτια μαρμάρου,

κάποια απ’ αυτά, κατάλληλα διακοσμητικά βάθρα για γλάστρες….

Το «καταβάσιο»

 

Ακριβώς δεξιά από την είσοδο της εκκλησίας,  βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον και πιο “μυστικό” σημείο.
Το «καταβάσιο». Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουμε, στο καταβάσιο
γίνονταν μυητικές τελετές στις οποίες συμμετείχαν μικρά κορίτσια.





Στο καταβάσιο, σώζεται μία πηγή η οποία βγάζει ακόμα νερό



Πηγές :

 

*  Μέγα Ετυμολογικό Λεξικό

Ωγυγία, Τόμος Α΄, σελ. 131

Ωγυγία, Τόμος Γ΄, σελ. 151, 155, 377

Ωγυγία, Τόμος Γ΄, κεφ. ΣΤ΄, σελ. 143

*  Αριστοφάνης, Λυσιστράτη, στ. 642 (Βικιθήκη, el.wikisource.org/wiki/Λυσιστράτη)

Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις,  Α 27, 3

*  Παυσανίας Ι΄ 19.2 , σελ. 145, παρ. 813

*  Παυσανίας, Αττικά (Βικιθήκη, el.wikisource.org/wiki/Ελλάδος_περιήγησις/Αττικά)

*  Παυσανίου της Ελλάδος περιήγησις (Pausaniae Graeciae Descriptio), volu.primum, Lipsiae, σελ.77

ΛουκιανόςΔιάλογοι

*  Λουκιανός («Luciani Samosatensis Opera» Graece et Latine) tomus sextus, Lipsiae  σελ.408

Λουκιανού Άπαντα (Luciani Samosatensis Opera Omnia), «Υπέρ των Εικόνων», σελ. 18, έκδ.1801

*  Lucian. Imagg. 4. , σελ. 145, παρ. 814. ΛΥΚ.

*  Lucian. Imagg. 6. , σελ. 145, παρ. 815

Αισχίν. Κητσιφ. ΛΒ΄ 2.5

*  Στραβ. Η΄ 343, Αθην. ΙΓ΄. 31

*  Αρποκράτης, Δειπνοφόρος, Παυσανίας Ι. 27,  παρ.4

*  comp. C. F. Hermann, Lehrb. der gottesdienstl. Alterth. § 61 n9

Αρποκρ. Ιερομνημ. Διονύς. Η΄. 55, 56 και Β΄.4

*  Αισχίνης

Μοναστηράκι-Πλάκα, Οι γειτονιές των Θεών, Άρτεμις Σκουμπουρδή, Εκδόσεις Πατάκη

Τα Γλυπτά της Αθήνας, Υπαίθρια Γλυπτική 1834-2004, Ζέττα Αντωνοπούλου, Εκδόσεις Ποταμός

* Αθήνα, Ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία, Θανάσης Γιοχάλας-Τόνια   

   Καφετζάκη,  Εκδόσεις βιβλιοπωλείον της Εστίας

 

Laura Gawlinski, «The Athenian Agora Museum Guide», έκδ. The American School of Classical  

    Studies at Athens, 2014, σελ. 43

*  J. L. S. Bartholdy,  “Voyage en Grece” ,  Paris 1807

* P. Decharme, Μυθολογία της Αρχαίας Ελλάδας, εκδ. Πελεκάνος, Α΄εκδ. 1925, Β΄έκδ. 2014

Johannes Overbeck, «Geschichte der griechischen Plastik», 1870

Johannes Overbeck, «Die antiken Schriftquellen zur Geschichte der bildenden Künste bei den  

    Griechen»,  1868

*  Ludwig Ross, «Encheiridion tēs archaiologias tōn technōn» (Αρχαιολογία των τεχνών)1841, σελ. 182,

    παρ. 142

* Pindari Epiniciorum, interpretation latina cum commentario perpetuo, fragmenta et indices (tomi

    secunda)  σελ. 283

*  Plin. N. H. XXXVI. 16. (5.808), σελ. 145, παρ. 812

*  Corp. Inser. Gr. 1444